Niksen là từ tiếng Hà Lan chỉ việc "không làm gì" một cách có chủ ý: ngồi nhìn ra cửa sổ, nằm nghe mưa, để đầu óc tự trôi mà không nhằm mục đích nào. Dolce far niente là cụm từ tiếng Ý, nghĩa là "ngọt ngào của việc không làm gì". Cả hai cùng một ý: những phút ngồi không, không năng suất, không tự cải thiện, vẫn có giá trị riêng. Người Việt có sẵn chữ gần nghĩa: nhàn, thong thả.
Niksen: không làm gì kiểu Hà Lan
Trong tiếng Hà Lan, niets là "không gì", còn niksen là động từ, đại khái là "làm cái không gì". Đây là từ đời thường, có từ lâu, người Hà Lan vẫn dùng khi nói ai đó đang ngồi không.
Từ khoảng năm 2019, niksen bỗng nổi tiếng ở các nước nói tiếng Anh, xuất hiện trên nhiều tờ báo lớn như một "bí quyết sống chậm" mới. Nhà báo Olga Mecking, sống ở Hà Lan, sau đó viết hẳn một cuốn sách phổ thông về niksen. Cũng nên tỉnh táo: báo chí quốc tế từng biến nhiều từ ngoại ngữ thành "xu hướng" (như hygge của Đan Mạch), và người Hà Lan nói chung không nghĩ mình sở hữu bí quyết gì đặc biệt. Niksen chỉ là một cái tên dễ nhớ cho một thứ con người ở đâu cũng có.
Niksen khác thiền, khác lười thế nào
| Niksen | Thiền chánh niệm | Lười biếng | |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Không có mục đích | Có: tập chú ý vào hiện tại | Né tránh việc cần làm |
| Đầu óc | Được thả trôi tự do | Nhận ra khi trôi rồi đưa về | Thường bứt rứt vì việc còn dang dở |
| Thời điểm | Khi đã xong việc hoặc giữa hai việc | Giờ tập cố định | Đúng lúc cần làm |
| Cảm giác sau | Nhẹ nhõm | Tỉnh táo, bình tĩnh | Thường áy náy |
Điểm phân biệt quan trọng nhất là niksen không phải để trốn việc. Ngồi không khi hạn nộp sát nút không phải niksen mà là chần chừ, và thường kèm cảm giác căng thẳng chứ không thư thái.
Dolce far niente: cái ngọt của sự nhàn
Cụm từ tiếng Ý dolce far niente (đọc gần như "đôn-chê pha niên-tê") có từ lâu trong văn chương châu Âu, gắn với hình ảnh những buổi chiều dài ở miền Nam nước Ý: ngồi quán, ngắm phố, chuyện trò thong thả. Nó nổi tiếng hơn với người đọc phổ thông nhờ cuốn hồi ký Eat, Pray, Love (2006) của Elizabeth Gilbert và bộ phim chuyển thể sau đó.
Khác với niksen, dolce far niente hay đi kèm khung cảnh dễ chịu: nắng, đồ ăn ngon, bạn bè. Nhưng tinh thần chung thì giống: tận hưởng lúc không phải làm gì, không coi đó là thời gian bị phí.
"Nhàn" trong văn hoá Việt
Người Việt không cần mượn từ nước ngoài để hiểu chuyện này. Bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm (thế kỷ 16) quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh:
Một mai, một cuốc, một cần câu, / Thơ thẩn dầu ai vui thú nào. / Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ, / Người khôn, người đến chốn lao xao.
Chữ "nhàn" của nhà nho không hẳn là ngồi không, mà là sống thong thả, xa danh lợi, làm việc tay chân giản dị và giữ đầu óc thảnh thơi. Nó gần với một lối sống hơn là một bài tập thư giãn. Nhưng tinh thần "thơ thẩn" trong câu thơ thì rất gần niksen: lững thững, không vội, không cần ai công nhận.
Trong đời thường, người Việt có những khoảnh khắc nhàn quen thuộc: ngồi hiên nhà buổi chiều nhìn người qua lại, nằm võng nghe gió, ngồi quán cà phê vỉa hè không cầm điện thoại. Những thói quen này không có tên "xu hướng" nhưng là niksen theo đúng nghĩa.
Vì sao không làm gì lại khó với người hiện đại
- Văn hoá năng suất. Thời gian rảnh cũng phải "có ích": đọc sách để phát triển bản thân, tập thể dục để khoẻ, học thêm để thăng tiến. Ngồi không trở thành điều đáng xấu hổ.
- Màn hình lấp mọi khoảng trống. Vài giây chờ đèn đỏ cũng đủ để mở điện thoại.
- Không quen. Ai lâu không ngồi không sẽ thấy bứt rứt những phút đầu, giống như cơ lâu không dùng.
Năm 1932, nhà triết học người Anh Bertrand Russell viết tiểu luận In Praise of Idleness (Ca ngợi sự nhàn rỗi), cho rằng niềm tin "làm việc là đức hạnh" bị đẩy đi quá xa, và một xã hội tốt nên cho con người nhiều thời gian rảnh hơn. Gần một thế kỷ sau, ý đó vẫn còn nguyên tính thời sự.
Lợi ích: nói đến đâu là vừa
Các bài báo về niksen hay hứa hẹn nó "giảm căng thẳng, tăng sáng tạo". Thực tế chưa có nghiên cứu nào lấy niksen làm đối tượng. Điều có thể nói thận trọng là:
- Những lúc không tập trung vào việc gì, não không tắt mà chuyển sang hoạt động của mạng chế độ mặc định, liên quan đến nhớ lại, hình dung, nghĩ về bản thân (Raichle và cộng sự, 2001).
- Trong khảo sát Rest Test (2016), "không làm gì đặc biệt" nằm trong năm hoạt động được người tham gia coi là thư thái nhất.
- Thả hồn lúc thư thái có thể giúp nảy ý, nhưng thả hồn khi đang lo âu dễ thành nghĩ quẩn.
Nói cách khác, niksen là một cách nghỉ hợp với nhiều người, không phải thần dược.
Niksen trong một ngày bình thường ở Việt Nam
Không cần kỳ nghỉ hay ban công đẹp mới "niksen" được. Vài khoảnh khắc có sẵn trong ngày của nhiều người:
- Mười phút sau bữa trưa ở cơ quan, ngồi ghế đá dưới gốc cây thay vì ôm điện thoại.
- Lúc ngồi xe buýt, nhìn phố qua cửa kính thay vì đeo tai nghe.
- Buổi chiều về quê, ngồi ở hiên nhìn ra ruộng, nghe tiếng gà, tiếng gió.
- Tối mất điện, cả nhà ngồi ngoài sân chờ có điện lại, không ai làm gì.
Nhiều người lớn tuổi nhớ lại những tối mất điện thời trước như kỷ niệm dễ chịu, dù hồi đó chẳng ai coi đó là "nghỉ ngơi". Có lẽ vì đó là lúc hiếm hoi không ai phải làm gì, và cũng không có gì để làm.
Góc nhìn hôm nay: tập "không làm gì" từng chút
- Bắt đầu ba đến năm phút. Ngồi chỗ dễ chịu, nhìn ra cửa sổ, ban công, hàng cây. Không điện thoại, không sách, không nhạc.
- Để đầu óc tự trôi. Không cần "làm trống đầu" như thiền. Nghĩ gì cũng được, miễn không cố giải quyết việc.
- Gắn vào khoảnh khắc có sẵn: sau bữa trưa, lúc chờ nồi cơm chín, lúc ngồi xe buýt.
- Chấp nhận bứt rứt lúc đầu. Nó thường dịu đi sau vài lần.
- Nếu đầu óc toàn chuyện lo, đổi sang một việc tay chân nhẹ như tưới cây, đi dạo. Niksen không hợp lúc đang rối bời.
Người hay lo âu, đang trải qua chuyện buồn lớn, có thể thấy ngồi không làm mình nặng hơn. Không sao cả, nghỉ ngơi có nhiều cách. Nếu buồn chán, lo lắng kéo dài nhiều tuần, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng.
Câu hỏi thường gặp
Niksen là gì?
Niksen là từ tiếng Hà Lan, nghĩa là không làm gì một cách có chủ ý: ngồi nhìn ra cửa sổ, nằm nghe mưa, để đầu óc tự trôi mà không nhằm mục đích nào. Từ này nổi tiếng trên báo chí quốc tế từ khoảng năm 2019.
Dolce far niente nghĩa là gì?
Dolce far niente là cụm từ tiếng Ý, nghĩa là "ngọt ngào của việc không làm gì". Nó chỉ sự tận hưởng những lúc thong thả, không phải làm gì, thường gắn với hình ảnh buổi chiều dài ở nước Ý.
Niksen khác thiền như thế nào?
Thiền chánh niệm có mục đích tập chú ý vào hiện tại, nhận ra khi tâm trí trôi đi và đưa nó về. Niksen không có mục đích nào, cứ để đầu óc tự do trôi. Hai cách đều có thể giúp thư giãn nhưng cách làm khác nhau.
Không làm gì có phải là lười không?
Không, nếu đó là lúc đã xong việc hoặc giữa hai việc, và ta chọn ngồi không để nghỉ. Lười là né việc cần làm đúng lúc phải làm, thường kèm cảm giác áy náy. Niksen thì để lại cảm giác nhẹ nhõm.
Người Việt có khái niệm nào giống niksen không?
Có. Chữ "nhàn" trong bài thơ cùng tên của Nguyễn Bỉnh Khiêm, hay những thói quen như ngồi hiên nhà buổi chiều, nằm võng nghe gió, ngồi quán vỉa hè không cầm điện thoại đều gần với tinh thần niksen.
