Mạng chế độ mặc định (default mode network) là một nhóm vùng não hoạt động mạnh lên khi ta không tập trung vào việc gì bên ngoài: lúc ngồi thừ, lúc thả hồn, lúc nhớ chuyện cũ hay nghĩ chuyện sắp tới. Nhóm của nhà thần kinh học Marcus Raichle mô tả nó năm 2001 trên tạp chí PNAS. Phát hiện này cho thấy khi ta "không làm gì", não vẫn bận, chỉ là bận theo một cách khác.
Phát hiện tình cờ từ những lần "nghỉ" trong máy chụp não
Trong các thí nghiệm chụp não thập niên 1990, người tham gia thường làm một nhiệm vụ (nhìn hình, bấm nút) xen với những quãng nằm nghỉ. Ban đầu, các nhà khoa học coi quãng nghỉ chỉ là mốc so sánh, một kiểu "số không". Nhưng khi gộp nhiều thí nghiệm lại, họ thấy một điều lạ: có những vùng não giảm hoạt động khi người ta bắt đầu làm nhiệm vụ, và hoạt động trở lại khi nghỉ. Hình mẫu này lặp lại khá đều, bất kể nhiệm vụ là gì.
Năm 2001, Marcus Raichle cùng cộng sự tại Đại học Washington ở St. Louis công bố bài báo trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), đề xuất rằng não có một "chế độ mặc định": trạng thái hoạt động nền khi ta không hướng sự chú ý ra ngoài. Cái tên "mạng chế độ mặc định" từ đó mà ra.
Những vùng não nào nằm trong mạng này
Không cần nhớ tên giải phẫu, chỉ cần biết mạng này gồm những vùng nằm sâu ở mặt giữa của não và một phần ở hai bên, nối với nhau thành một hệ:
| Vùng | Vị trí đại khái | Thường gắn với |
|---|---|---|
| Vỏ não trước trán mặt giữa | Phía sau trán, mặt trong | Nghĩ về bản thân, đánh giá chuyện liên quan tới mình |
| Vỏ đai sau và tiền chêm | Mặt trong, phía sau đỉnh đầu | Gom góp ký ức, cảm giác về bản thân xuyên thời gian |
| Thuỳ đỉnh dưới (hai bên) | Hai bên, phía trên sau tai | Hình dung, đặt mình vào góc nhìn người khác |
| Vùng thái dương giữa, gần hồi hải mã | Sâu bên trong thái dương | Trí nhớ về sự kiện đã qua |
Cách mô tả trong bảng là giản lược. Các nhà khoa học vẫn đang bàn cãi ranh giới chính xác của mạng, và mạng này có thể chia thành vài mạng con.
Não làm gì khi ta ngồi thừ ra
Các nghiên cứu sau năm 2001 cho thấy mạng chế độ mặc định hoạt động mạnh trong những việc rất "con người":
- Nhớ lại: nghĩ về bữa cơm hôm qua, về một kỷ niệm thời đi học.
- Hình dung tương lai: tưởng tượng cuộc gặp ngày mai sẽ diễn ra thế nào.
- Nghĩ về mình: mình là người thế nào, mình đã làm đúng chưa.
- Đoán ý người khác: người kia nghĩ gì khi nói câu đó.
- Thả hồn: những dòng suy nghĩ tự trôi không theo nhiệm vụ.
Nói cách khác, khi ta nghỉ, não không tắt mà quay vào trong: sắp xếp chuyện cũ, chuẩn bị chuyện mới, gắn các mảnh trải nghiệm với nhau. Một điểm thường được nhắc: não chỉ chiếm khoảng 2% cân nặng cơ thể nhưng dùng khoảng 20% năng lượng, và lượng năng lượng này thay đổi rất ít giữa lúc làm nhiệm vụ và lúc nghỉ. Raichle dùng chi tiết này để nói rằng phần lớn hoạt động của não là hoạt động nền, không phải phản ứng với việc trước mắt.
Bập bênh giữa "hướng ra ngoài" và "quay vào trong"
Khi ta tập trung làm một việc đòi hỏi chú ý (tính toán, đọc tài liệu khó, lái xe trong mưa), những mạng não lo việc chú ý ra ngoài tăng hoạt động, còn mạng chế độ mặc định thường dịu xuống. Khi ta thả lỏng, chiều ngược lại xảy ra. Nhiều nhà nghiên cứu ví hai hệ này như hai đầu một chiếc bập bênh, dù thực tế phức tạp hơn: có những việc, như sáng tạo hay lập kế hoạch, cần cả hai phối hợp.
Hình ảnh bập bênh giải thích một kinh nghiệm quen thuộc. Làm một việc khó liên tục vài giờ, ta thấy đầu "cứng" lại. Đứng dậy đi rót nước, nhìn ra cửa sổ vài phút, rồi quay lại, nhiều khi ý tưởng tự đến. Không phải phép màu: chỉ là đầu óc được chuyển sang chế độ khác một lúc.
Mặt trái: khi chế độ mặc định thành nghĩ quẩn
Chính mạng giúp ta nhớ và tưởng tượng cũng là mạng tham gia vào những vòng suy nghĩ nhai đi nhai lại: lo chuyện chưa xảy ra, tiếc chuyện đã qua, tự trách. Một số nghiên cứu ghi nhận mạng này hoạt động khác thường ở những người hay nghĩ quẩn, nhưng đó là quan hệ liên quan, chưa đủ để nói cái nào gây ra cái nào.
Năm 2010, hai nhà tâm lý học Matthew Killingsworth và Daniel Gilbert công bố trên tạp chí Science kết quả thu bằng ứng dụng điện thoại: người tham gia được hỏi ngẫu nhiên trong ngày đang làm gì, đang nghĩ gì, vui hay không. Tâm trí lang thang khỏi việc đang làm khoảng 46,9% thời gian thức, và lúc tâm trí lang thang người ta trung bình báo vui ít hơn. Mẫu này là người tự nguyện tải ứng dụng, nên không đại diện cho mọi người, và kết quả là liên quan chứ chưa chắc nhân quả.
Vì vậy, "để đầu óc nghỉ" không có nghĩa là thả nó trôi bất kể đi đâu. Thả hồn khi đi dạo, ngắm cây thường dễ chịu. Thả hồn lúc nằm một mình lo lắng thì có khi mệt thêm. Bài "Thả hồn, mơ mộng giữa ban ngày" trong danh mục bàn kỹ chuyện này.
Đừng tin những lời quá tay
Mạng chế độ mặc định là đề tài hấp dẫn nên dễ bị thổi phồng. Vài điều cần dè chừng:
- "Ngồi không giúp não sạc pin": cách nói hình ảnh, không phải mô tả chính xác. Não không có pin.
- "Mỗi ngày ngồi im mười phút để kích hoạt mạng mặc định cho thông minh hơn": không có bằng chứng như vậy.
- "Mạng mặc định là nơi sinh ra sáng tạo": nó có tham gia, nhưng sáng tạo cần nhiều mạng não phối hợp.
Điều chắc chắn hơn: não người cần cả lúc hướng ra ngoài và lúc quay vào trong, và một ngày làm việc không có quãng nghỉ nào là một ngày không cho chế độ thứ hai có chỗ.
Góc nhìn hôm nay: cho đầu óc chỗ để quay vào trong
- Để trống vài khoảng chờ. Lúc chờ xe, chờ nước sôi, thử không mở điện thoại. Vài phút đó là lúc đầu óc tự sắp xếp.
- Chọn việc tay chân nhẹ như đi bộ, rửa bát, tưới cây khi cần nghĩ một vấn đề khó. Đầu óc thường tự tìm lời giải khi không bị ép.
- Khi thấy mình nghĩ quẩn, chuyển sang một việc cần chú ý nhẹ ra ngoài: nói chuyện, nấu ăn, đi ra chỗ có cây. Không cần ép mình "ngừng nghĩ".
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm bài báo gốc của Raichle và cộng sự năm 2001 với tên "A default mode of brain function", hoặc các bài tổng quan về mạng chế độ mặc định viết cho người không chuyên.
Câu hỏi thường gặp
Mạng chế độ mặc định là gì?
Đó là một nhóm vùng não, chủ yếu ở mặt giữa của não, hoạt động mạnh lên khi ta không tập trung vào nhiệm vụ bên ngoài. Nó gắn với việc nhớ lại, hình dung tương lai, nghĩ về bản thân và thả hồn. Marcus Raichle và cộng sự mô tả nó năm 2001.
Khi ta nghỉ ngơi não có nghỉ không?
Không hẳn. Não vẫn tiêu tốn gần như cùng lượng năng lượng, nhưng chuyển hoạt động từ hướng ra ngoài sang quay vào trong. Vì vậy nghỉ ngơi là đổi kiểu hoạt động của não chứ không phải tắt não.
Tâm trí lang thang bao nhiêu phần trăm thời gian?
Nghiên cứu của Killingsworth và Gilbert đăng trên Science năm 2010 ghi nhận tâm trí lang thang khoảng 46,9% thời gian thức. Số liệu thu qua ứng dụng điện thoại với người tự nguyện tham gia, nên chỉ nên xem là ước lượng.
Vì sao ý tưởng hay thường đến khi đang tắm hay đi bộ?
Lúc làm việc nhẹ, ít đòi hỏi chú ý, đầu óc được thả ra để tự nối các ý với nhau. Mạng chế độ mặc định là một phần của quá trình đó. Đây là trải nghiệm phổ biến, dù cơ chế sáng tạo trong não còn phức tạp hơn nhiều.
Hay nghĩ quẩn khi ngồi một mình có sao không?
Ai cũng có lúc nghĩ quẩn. Nếu nó kéo dài nhiều tuần, khiến mất ngủ, mất hứng thú, ảnh hưởng tới công việc, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
