Thả hồn, mơ mộng giữa ban ngày vừa có ích vừa có hại, tuỳ lúc và tuỳ nội dung. Khi đang làm việc nhẹ hoặc đang nghỉ, để đầu óc trôi đi có thể giúp nảy ý, lên kế hoạch, dịu lại. Khi đang làm việc cần chú ý (lái xe, đọc tài liệu khó) hoặc khi dòng suy nghĩ toàn chuyện lo âu, tự trách, thả hồn làm việc kém đi và tâm trạng nặng thêm.
Thả hồn là gì, và nó chiếm bao nhiêu thời gian
Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là tâm trí lang thang (mind wandering): sự chú ý rời khỏi việc đang làm để trôi sang những suy nghĩ tự phát. Mơ mộng (daydreaming) thường được dùng gần nghĩa, nghiêng về những hình dung có cảnh, có chuyện, như tưởng tượng chuyến đi sắp tới.
Nghiên cứu nổi tiếng nhất về tần suất là của Matthew Killingsworth và Daniel Gilbert đăng trên tạp chí Science năm 2010. Họ dùng một ứng dụng điện thoại hỏi người tham gia ở những thời điểm ngẫu nhiên: bạn đang làm gì, đang nghĩ về việc đó hay về chuyện khác, và đang vui tới đâu. Tâm trí lang thang khoảng 46,9% thời gian thức. Người tham gia là những người tự tải ứng dụng, nên mẫu không đại diện cho toàn dân, nhưng con số gần một nửa thời gian thức cho thấy thả hồn không phải chuyện hiếm hay bất thường.
Từ thập niên 1960, nhà tâm lý học người Mỹ Jerome L. Singer đã nghiên cứu mơ mộng một cách nghiêm túc và cho rằng nó là một phần bình thường của đời sống tinh thần, không phải dấu hiệu lười hay yếu đuối. Quan điểm đó đến nay vẫn được nhiều nhà nghiên cứu chia sẻ.
Khi nào thả hồn có ích
Lên kế hoạch và chuẩn bị
Phần lớn những lúc tâm trí trôi đi, nó trôi về tương lai: tối nay ăn gì, mai gặp ai, nên nói gì. Đây là cách não chuẩn bị cho những việc chưa đến. Các nghiên cứu về mạng chế độ mặc định, nhóm vùng não hoạt động mạnh khi ta không tập trung ra ngoài, cho thấy mạng này gắn với việc hình dung tương lai và nhớ lại quá khứ.
Nảy ý tưởng
Năm 2012, nhóm của Benjamin Baird (cùng Jonathan Smallwood, Jonathan Schooler) công bố trên tạp chí Psychological Science một thí nghiệm: người tham gia được giao bài nghĩ ra nhiều công dụng lạ cho đồ vật quen, rồi nghỉ giữa chừng bằng các cách khác nhau. Nhóm được làm một việc nhẹ, dễ khiến tâm trí lang thang, nghĩ ra nhiều ý hơn khi quay lại bài cũ so với nhóm làm việc nặng hay chỉ ngồi nghỉ. Mẫu khá nhỏ và đây là một thí nghiệm trong phòng, nên coi là gợi ý chứ chưa phải quy luật.
Nghỉ cho đầu óc
Sau một buổi tập trung cao độ, vài phút nhìn ra cửa sổ để suy nghĩ tự trôi giúp nhiều người thấy đầu nhẹ hơn. Đây là kinh nghiệm phổ biến, phù hợp với các nghiên cứu về nghỉ ngắn, dù khó tách riêng tác dụng của thả hồn.
Khi nào thả hồn có hại
| Tình huống | Vì sao bất lợi |
|---|---|
| Đang lái xe, đi xe máy | Phản ứng chậm hơn với tình huống bất ngờ; nguy hiểm thật sự |
| Đọc tài liệu khó, học bài | Mắt vẫn chạy trên dòng chữ nhưng không đọng lại gì, phải đọc lại |
| Nghe người khác nói chuyện quan trọng | Bỏ lỡ thông tin, người kia thấy không được lắng nghe |
| Thao tác máy móc, dao kéo, bếp lửa | Dễ tai nạn |
| Dòng suy nghĩ toàn lo âu, tiếc nuối, tự trách | Tâm trạng đi xuống, khó dứt ra |
Kết quả của Killingsworth và Gilbert cũng chỉ ra rằng lúc tâm trí lang thang người ta trung bình báo vui ít hơn lúc tập trung vào việc đang làm, kể cả khi việc đó không thú vị. Nhưng khi tâm trí trôi về chuyện dễ chịu thì tâm trạng không kém lúc tập trung. Nghĩa là nội dung của dòng suy nghĩ quan trọng không kém việc có thả hồn hay không.
Thả hồn và nghĩ quẩn khác nhau ở đâu
Hai thứ nhìn bề ngoài giống nhau: đều là ngồi im, đầu óc ở chỗ khác. Nhưng cảm giác bên trong khác hẳn:
- Thả hồn dễ chịu: suy nghĩ đi từ chuyện này sang chuyện khác, nhẹ nhàng, có khi vui. Muốn quay lại việc là quay lại được.
- Nghĩ quẩn: quay đi quay lại một chuyện, thường là chuyện buồn hay lo, mỗi vòng lại nặng thêm. Muốn dứt cũng khó.
Có người dùng từ "mơ mộng quá mức" (maladaptive daydreaming), do nhà tâm lý học Eli Somer đặt ra năm 2002, để chỉ những người mơ mộng nhiều tới mức mất hàng giờ mỗi ngày và ảnh hưởng đời sống. Đây là khái niệm đang được nghiên cứu, chưa phải chẩn đoán chính thức trong các hệ phân loại bệnh lớn. Người đọc không nên tự gán cho mình.
Cách dùng thả hồn cho đúng chỗ
- Chọn lúc. Để đầu óc trôi khi đi bộ, khi tưới cây, khi ngồi nghỉ uống nước. Giữ chú ý khi lái xe, khi nấu bếp, khi người khác đang nói.
- Chọn việc tay chân nhẹ nếu muốn nảy ý: đi dạo, rửa bát, gấp quần áo. Theo thí nghiệm của Baird, việc nhẹ có vẻ hợp hơn việc nặng hay ngồi im hẳn.
- Nhận ra khi mình đã chuyển sang nghĩ quẩn. Chỉ cần tự nói thầm: "mình đang nghĩ đi nghĩ lại chuyện này". Rồi đứng dậy, làm một việc cần chú ý nhẹ ra ngoài: nói chuyện, nấu ăn, ra chỗ có cây.
- Ghi ra giấy. Ý tưởng hay chợt đến thì ghi lại để khỏi giữ trong đầu. Lo lắng cứ lặp lại thì ghi ra, kèm một việc nhỏ có thể làm. Viết ra thường làm đầu óc bớt phải giữ.
Góc nhìn hôm nay: không cần xấu hổ vì "ngồi thừ"
Ở trường, ở chỗ làm, người ngồi nhìn ra cửa sổ thường bị nhắc "tập trung vào". Ở những lúc cần chú ý, lời nhắc đó đúng. Nhưng một ngày không có lúc nào được thả hồn cũng là một ngày thiếu nghỉ. Người lớn cũng như trẻ con cần những quãng trống không bị lấp bằng màn hình, tin tức hay việc.
Thử trong tuần này: mỗi ngày một lần, khi chờ nước sôi hay chờ xe, không mở điện thoại. Chỉ nhìn quanh và để suy nghĩ tự đi. Để ý xem nó đi đâu: chuyện vui, chuyện cần làm hay chuyện lo. Biết đầu óc mình hay trôi về đâu là bước đầu để nghỉ cho đúng.
Nếu dòng suy nghĩ lo âu, buồn bã chiếm phần lớn thời gian và kéo dài nhiều tuần, khiến mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, và nói với một người tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Mơ mộng giữa ban ngày có tốt không?
Có thể tốt nếu đúng lúc và nội dung dễ chịu: lúc nghỉ, lúc làm việc nhẹ, nó giúp lên kế hoạch, nảy ý, thả lỏng. Nó bất lợi khi đang làm việc cần chú ý như lái xe, học bài, hoặc khi dòng suy nghĩ toàn lo âu, tự trách.
Con người thả hồn bao nhiêu thời gian mỗi ngày?
Nghiên cứu của Killingsworth và Gilbert trên tạp chí Science năm 2010 ước lượng tâm trí lang thang khoảng 46,9% thời gian thức. Mẫu là người tự tải ứng dụng tham gia, nên con số chỉ mang tính ước lượng.
Hay mơ mộng có phải là bệnh không?
Mơ mộng là hiện tượng bình thường của tâm trí. Chỉ khi nó chiếm hàng giờ mỗi ngày, khó kiểm soát và làm hỏng việc học, việc làm, quan hệ, mới nên tìm gặp chuyên gia tâm lý lâm sàng để được đánh giá. Không nên tự gán nhãn cho mình qua bài đọc trên mạng.
Làm sao để thôi nghĩ quẩn?
Ép mình ngừng nghĩ thường không hiệu quả. Cách dễ hơn là chuyển sang một việc cần chú ý nhẹ ra bên ngoài, như nói chuyện, nấu ăn, đi ra chỗ có cây, hoặc ghi điều đang lo ra giấy kèm một việc nhỏ có thể làm. Nếu nghĩ quẩn kéo dài nhiều tuần, nên gặp chuyên gia.
Vì sao đọc sách hay bị trôi đi mà không nhớ gì?
Khi mệt hoặc tài liệu khó, tâm trí dễ lang thang dù mắt vẫn chạy theo dòng chữ. Nghỉ ngắn vài phút rồi đọc lại, chia nhỏ đoạn đọc, hoặc đọc vào lúc đầu óc tỉnh táo hơn thường giúp giữ chú ý tốt hơn.
