"Bảy kiểu nghỉ ngơi" là cách chia nghỉ ngơi thành bảy loại: thể chất, tinh thần (đầu óc), giác quan, sáng tạo, cảm xúc, xã hội và ý nghĩa sống. Cách chia này do bác sĩ người Mỹ Saundra Dalton-Smith đưa ra trong sách Sacred Rest (2017). Nó hữu ích như một tấm bản đồ để tự hỏi mình đang thiếu kiểu nghỉ nào, nhưng là khái niệm phổ biến, chưa phải mô hình đã được nghiên cứu kiểm chứng.
Bảy kiểu nghỉ ngơi từ đâu ra
Saundra Dalton-Smith là bác sĩ nội khoa. Bà viết Sacred Rest năm 2017, sách phổ thông dành cho người đọc đại chúng, rồi ý tưởng "bảy kiểu nghỉ" lan rộng qua một bài nói chuyện và các bài báo, bài đăng mạng xã hội. Tới nay nhiều trang sức khoẻ, nhiều bài chia sẻ tiếng Việt nhắc lại danh sách này, đôi khi như thể đó là kết luận khoa học.
Cần nói rõ ngay từ đầu: đây là một khung gợi ý dựa trên kinh nghiệm hành nghề và suy nghĩ của tác giả, không phải kết quả của nghiên cứu đo lường bảy loại này trên một nhóm người lớn rồi kiểm tra xem chúng có tách biệt nhau thật hay không. Biết vậy rồi thì vẫn dùng được, giống như dùng một danh sách kiểm tra.
Bảy kiểu, mỗi kiểu là gì
| Kiểu nghỉ | Dấu hiệu đang thiếu | Ví dụ cách nghỉ |
|---|---|---|
| Thể chất | Mỏi người, đau lưng, chân nặng | Ngủ, nằm duỗi, đi lại nhẹ sau khi ngồi lâu, ngồi xuống sau khi đứng lâu |
| Tinh thần (đầu óc) | Khó tập trung, đọc một đoạn mấy lần không vào | Quãng nghỉ ngắn trong giờ làm, ghi việc ra giấy cho khỏi phải nhớ |
| Giác quan | Nhức mắt, khó chịu với tiếng ồn, ánh đèn | Tắt bớt đèn, nhắm mắt vài phút, ngồi chỗ yên |
| Sáng tạo | Cạn ý, nhìn gì cũng nhàm | Ngắm cảnh, xem tranh, nghe nhạc, đi dạo nơi lạ |
| Cảm xúc | Phải tỏ ra ổn suốt, mệt vì gồng | Nói thật cảm xúc với một người tin cậy, viết nhật ký |
| Xã hội | Gặp người mà thấy cạn sức | Bớt gặp người làm mình mệt, dành thời gian cho người làm mình nhẹ lòng; cũng có khi là được ở một mình |
| Ý nghĩa sống | Thấy việc mình làm vô nghĩa, lạc lõng | Làm việc có ích cho người khác, gắn với cộng đồng, nghĩ về điều mình coi trọng |
Trong sách, kiểu cuối được gọi là "spiritual rest". Ở đây dịch là nghỉ ngơi về ý nghĩa sống, theo nghĩa thế tục: cảm giác thuộc về, cảm giác việc mình làm có giá trị. Mỗi người tìm điều đó ở chỗ riêng của mình.
Vì sao khung này được ưa chuộng
Nó gọi tên được cảm giác mơ hồ
Nhiều người nói "mệt quá" mà không biết mệt ở đâu. Danh sách bảy kiểu cho họ từ để mô tả: à, mình không mỏi người, mình mỏi vì phải nói chuyện, phải cười suốt ngày. Gọi đúng tên thì dễ tìm đúng cách nghỉ hơn.
Nó phá thói quen "mệt là đi ngủ"
Ngủ chữa được mệt thể chất, nhưng không chữa được cảm giác chán ngán công việc hay cô đơn. Khung bảy kiểu nhắc rằng có những cái mệt cần thứ khác giấc ngủ.
Nó gần với những gì nghiên cứu đã thấy
Một số ý trong bảy kiểu khớp với các hướng nghiên cứu nghiêm túc hơn. Ví dụ, nhóm nghiên cứu về phục hồi sau giờ làm của Sabine Sonnentag và Charlotte Fritz (2007) đo bốn trải nghiệm: tách rời tâm lý khỏi công việc, thư giãn, làm chủ và kiểm soát. "Nghỉ sáng tạo" gần với lý thuyết phục hồi chú ý của Rachel và Stephen Kaplan (1989) về tác dụng của thiên nhiên. Nhưng khớp một phần không có nghĩa cả khung đã được chứng minh.
Giới hạn: đọc với con mắt tỉnh táo
- Chưa có nghiên cứu kiểm chứng riêng. Không có bảng hỏi chuẩn hoá được thử trên nhiều người để chứng minh bảy kiểu là bảy thứ tách biệt. Con số bảy là lựa chọn của tác giả.
- Các kiểu chồng lên nhau. Đi dạo trong công viên vừa là nghỉ thể chất, vừa là nghỉ giác quan, vừa là nghỉ sáng tạo. Chia tách rạch ròi chỉ để dễ nghĩ.
- Dễ biến thành danh sách việc phải làm thêm. Có người đọc xong lại lo: tuần này mình đã đủ bảy kiểu chưa? Nghỉ ngơi trở thành một bài tập nữa phải hoàn thành, đi ngược mục đích.
- Không phải công cụ chẩn đoán. Cảm thấy thiếu "nghỉ cảm xúc" kéo dài không thay được việc đi khám khi buồn chán, lo âu dai dẳng.
Khi gặp bài viết nào nói "khoa học đã chứng minh con người cần bảy kiểu nghỉ ngơi", có thể biết là câu đó nói quá.
Dùng bảy kiểu nghỉ như một danh sách tự hỏi
Cách dùng hợp lý nhất là coi nó như bảng câu hỏi cho riêng mình, vào cuối một tuần mệt:
- Tuần này mình mỏi ở cơ thể hay ở đầu óc?
- Có lúc nào mình bị quá tải âm thanh, ánh sáng, thông báo điện thoại không?
- Lần gần nhất mình được ngắm, nghe, đọc một thứ chỉ vì thích là khi nào?
- Có phải gồng tỏ ra ổn với ai không?
- Gặp người làm mình nhẹ đi hay nặng thêm?
- Việc mình làm có còn cảm giác có ích không?
Chọn ra một hai câu trả lời nặng nhất, rồi tìm một việc nhỏ cho đúng chỗ đó. Không cần lấp đủ bảy ô.
Góc nhìn hôm nay: một ví dụ đời thường
Thử hình dung chị Lan làm chăm sóc khách hàng qua điện thoại. Cả ngày chị nghe khách phàn nàn, phải giữ giọng nhẹ nhàng. Tối về chị ngủ sớm, nhưng sáng dậy vẫn uể oải. Nhìn qua bảy kiểu, chị nhận ra mình không thiếu ngủ mà thiếu nghỉ giác quan (tai nghe cả ngày) và nghỉ cảm xúc (gồng lịch sự suốt tám tiếng). Việc giúp chị không phải ngủ thêm, mà là ăn trưa ở chỗ yên không đeo tai nghe, và tối có mười lăm phút ngồi im không bật tivi, thỉnh thoảng kể chuyện bực mình với một người bạn.
Một ví dụ khác: anh Minh làm kế toán, cuối tháng ngồi số liệu tới tối. Anh nghỉ bằng cách đi nhậu với đồng nghiệp, nhưng về nhà càng mệt. Nhìn qua bảng, anh thiếu nghỉ tinh thần và nghỉ xã hội theo kiểu được ở một mình. Một buổi tối đạp xe quanh hồ một mình hợp với anh hơn một bữa nhậu ồn ào, dù bữa nhậu cũng là bạn bè quý mến.
Đó là giá trị thật của khung này: giúp mỗi người nhìn ra chỗ mình mệt, chứ không phải đưa ra một công thức chung.
Muốn đọc kỹ hơn về phục hồi sau giờ làm có cơ sở nghiên cứu, xem bài về bốn trải nghiệm phục hồi của Sonnentag trong cùng danh mục. Còn nếu mệt mỏi đã kéo dài nhiều tuần dù nghỉ đủ, xem bài "Nghỉ mãi vẫn mệt" để biết khi nào nên đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Bảy kiểu nghỉ ngơi gồm những gì?
Theo Saundra Dalton-Smith, bảy kiểu gồm nghỉ thể chất, nghỉ tinh thần (đầu óc), nghỉ giác quan, nghỉ sáng tạo, nghỉ cảm xúc, nghỉ xã hội và nghỉ về ý nghĩa sống. Mỗi kiểu ứng với một dạng mệt mà giấc ngủ một mình không giải quyết hết.
Bảy kiểu nghỉ ngơi có phải là nghiên cứu khoa học không?
Không. Đây là khái niệm từ sách phổ thông Sacred Rest (2017), dựa trên kinh nghiệm và suy nghĩ của tác giả. Chưa có nghiên cứu nào kiểm chứng rằng nghỉ ngơi chia thành đúng bảy loại tách biệt. Nên dùng nó như danh sách gợi ý, không như kết luận.
Ai đưa ra khái niệm bảy kiểu nghỉ ngơi?
Bác sĩ nội khoa người Mỹ Saundra Dalton-Smith, trong cuốn Sacred Rest xuất bản năm 2017. Ý tưởng lan rộng nhờ một bài nói chuyện của bà và các bài báo, bài chia sẻ trên mạng sau đó.
Làm sao biết mình thiếu kiểu nghỉ nào?
Tự hỏi xem mình mệt ở đâu: mỏi người, khó tập trung, khó chịu với tiếng ồn ánh sáng, cạn ý tưởng, phải gồng cảm xúc, ngại gặp người hay thấy việc mình làm vô nghĩa. Chỗ nào nặng nhất thì bắt đầu từ đó với một thay đổi nhỏ.
Thiếu nghỉ cảm xúc lâu ngày có cần đi khám không?
Nếu buồn chán, lo lắng, mất hứng thú kéo dài vài tuần, ảnh hưởng tới ăn ngủ và công việc, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất và nói với một người tin cậy.
