Nhạc ambient là loại nhạc được làm ra để hoà vào không gian, nghe chăm chú cũng được mà để trôi qua tai cũng được. Ý tưởng bắt đầu từ nhà soạn nhạc Pháp Erik Satie với "nhạc đồ đạc" (musique d'ameublement) năm 1917, rồi được nhạc sĩ người Anh Brian Eno đặt tên và định hình bằng album Ambient 1: Music for Airports năm 1978. Đặc điểm chung: nhịp chậm hoặc không có nhịp, ít giai điệu nổi bật, âm thanh lặp lại và biến đổi chậm.
Erik Satie và "nhạc đồ đạc"
Erik Satie (1866–1925) là một nhà soạn nhạc Pháp lập dị, sống nhiều năm ở khu Montmartre, Paris. Người ta biết ông nhiều nhất qua ba bản Gymnopédies cho piano, viết năm 1888: những giai điệu chậm, thưa nốt, lặng lẽ, đến nay vẫn hay được dùng làm nhạc nền phim và quảng cáo.
Năm 1917, Satie đưa ra một ý tưởng nghe rất ngược đời vào thời ấy: musique d'ameublement, tạm dịch "nhạc đồ đạc" hay "nhạc nội thất". Thay vì bắt khán giả im lặng ngồi nghe, loại nhạc này được viết để không cần nghe, giống như cái ghế, tấm thảm trong phòng: nó ở đó, góp phần làm nên không khí, còn người ta cứ việc trò chuyện, ăn uống. Ông viết vài bản nhạc ngắn, lặp đi lặp lại theo tinh thần này.
Chuyện hay được kể lại là năm 1920, khi những bản nhạc này được biểu diễn trong giờ giải lao một chương trình ở một phòng tranh tại Paris, khán giả theo thói quen lại quay về chỗ ngồi im lặng lắng nghe, khiến Satie phải đi quanh giục mọi người cứ nói chuyện, đi lại. Chi tiết nguyên văn ông nói gì thì các nguồn kể hơi khác nhau, nhưng tinh thần của giai thoại thì thống nhất: người nghe thời đó chưa quen với ý nghĩ rằng âm nhạc có thể chỉ là một phần của căn phòng.
Satie còn viết Vexations, một đoạn nhạc ngắn kèm lời ghi chú rằng nên chơi lặp lại 840 lần. Năm 1963, nhà soạn nhạc Mỹ John Cage tổ chức buổi trình diễn trọn vẹn đầu tiên tại New York, kéo dài khoảng mười tám tiếng với nhiều nghệ sĩ chơi luân phiên.
Brian Eno: đặt tên cho một dòng nhạc
Hơn nửa thế kỷ sau Satie, nhạc sĩ người Anh Brian Eno (sinh 1948), từng chơi với ban nhạc rock Roxy Music, đi tới cùng ý tưởng từ một tai nạn. Theo lời Eno kể lại nhiều lần, khoảng năm 1975, sau một tai nạn giao thông phải nằm bất động trên giường, ông được một người bạn mở cho một đĩa nhạc đàn hạc thế kỷ 18. Âm lượng quá nhỏ, một loa lại hỏng, mà ông không dậy chỉnh được. Ông nằm nghe tiếng nhạc lẫn với tiếng mưa ngoài cửa sổ và nhận ra âm nhạc có thể trở thành một phần của môi trường, như màu ánh sáng hay tiếng mưa.
Cùng năm đó ông phát hành Discreet Music, rồi năm 1978 là Ambient 1: Music for Airports. Ý tưởng album nảy ra khi ông ngồi chờ ở một sân bay tại Đức và thấy nhạc phát ở đó thật vô duyên. Ông muốn làm thứ nhạc giúp người ta bình tâm, để họ có không gian suy nghĩ. Trong lời giới thiệu album, Eno viết rằng nhạc ambient phải "dễ bỏ qua cũng như thú vị" (as ignorable as it is interesting). Câu này đến nay vẫn được coi là định nghĩa ngắn gọn nhất của dòng nhạc.
Eno cũng cố ý tách ambient khỏi loại nhạc nền thương mại phát trong thang máy, siêu thị thời đó. Loại nhạc nền kia làm mượt mọi thứ, xoá bỏ sự khác biệt; còn ambient, theo ông, nên làm tăng cảm nhận về không gian, cho người nghe chọn mức độ chú ý.
Những cột mốc của nhạc ambient
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1888 | Satie viết Gymnopédies | Nhạc chậm, thưa, lặng, tiền thân về tinh thần |
| 1917 | Satie đề xuất "musique d'ameublement" | Nhạc để không cần nghe, như đồ đạc |
| 1952 | John Cage công diễn 4′33″ | Tiếng môi trường chính là âm nhạc (có bài riêng ở danh mục tiếng ồn và sự yên tĩnh) |
| 1975 | Eno phát hành Discreet Music | Nhạc tự sinh từ các vòng lặp, nghe ở âm lượng nhỏ |
| 1978 | Ambient 1: Music for Airports | Đặt tên và định hình dòng nhạc |
| 1980 | Ambient 2: The Plateaux of Mirror (Eno và Harold Budd) | Piano mềm, vang, mở rộng chất liệu |
| Thập niên 1980 | Nhạc môi trường Nhật Bản (kankyō ongaku), như Hiroshi Yoshimura | Nhạc cho không gian công cộng, bảo tàng, nhà ở |
Nghe ambient thế nào cho đúng ý
Ambient khác nhạc pop ở chỗ nó không đòi hỏi. Không có đoạn điệp khúc để chờ, không có lời để theo. Vài gợi ý để nghe trong quãng nghỉ:
- Âm lượng thấp: Eno nhấn mạnh loại nhạc này hợp với âm lượng nhỏ, lẫn với tiếng xung quanh. Mở to sẽ mất tinh thần của nó.
- Loa thay vì tai nghe, nếu được. Âm thanh lan trong phòng, hoà với tiếng quạt, tiếng mưa là đúng ý tưởng "nhạc của không gian".
- Không cần ngồi im nghe: cứ pha trà, tưới cây, đọc vài trang sách. Lúc nào chú ý thì nghe, lúc nào không thì thôi.
- Thử nghe một lần trọn album, không bỏ qua bài, để cảm nhận nhịp biến đổi chậm.
Nhạc thư giãn nói chung, như nhạc nhịp chậm, nhạc không lời, đã có bài ở wiki khác trong hệ. Ambient chỉ là một nhánh, có lịch sử và ý tưởng riêng.
Ambient có giúp thư giãn không
Nhiều người thấy ambient dễ chịu khi làm việc nhẹ hay nghỉ ngơi, nhưng không có nghiên cứu nào chứng minh một album cụ thể có "tác dụng" lên cơ thể. Những cảm nhận thường gặp:
- Không có lời nên không kéo phần đầu óc xử lý ngôn ngữ, nhiều người dễ đọc sách hay suy nghĩ hơn so với nghe nhạc có lời.
- Ít biến cố, ít đổi nhịp đột ngột nên không làm giật mình.
- Có người thấy ambient buồn, trống trải, thậm chí bồn chồn. Đó cũng là phản ứng bình thường. Âm nhạc gợi cảm xúc khác nhau ở mỗi người.
Người đang trải qua giai đoạn buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, nên nói chuyện với người tin cậy và đi khám bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng. Âm nhạc là bạn đồng hành, không thay cho việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần.
Góc nhìn hôm nay
Ý tưởng của Satie từng bị coi là đùa, giờ thì ở khắp nơi: quán cà phê, sảnh chờ, phòng khám, danh sách nhạc "để tập trung" trên mọi nền tảng nghe nhạc. Điều có lẽ đáng giữ lại từ Satie và Eno là sự tôn trọng người nghe: âm thanh trong không gian chung nên êm, nên để người ta tự do, không ép ai phải chú ý. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể nghe ba bản Gymnopédies rồi nghe Music for Airports liền sau đó, để thấy sợi dây nối hai người cách nhau gần một thế kỷ.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc ambient là gì?
Nhạc ambient là loại nhạc làm ra để hoà vào không gian, nghe chăm chú hay để trôi qua tai đều được. Thường nhịp chậm, ít giai điệu nổi bật, âm thanh lặp và biến đổi chậm. Brian Eno đặt tên và định hình dòng nhạc này với album Music for Airports năm 1978.
Musique d'ameublement của Erik Satie là gì?
Đây là ý tưởng "nhạc đồ đạc" Satie đưa ra năm 1917: nhạc viết để không cần ngồi nghe, giống như đồ đạc trong phòng góp phần làm nên không khí. Ông viết vài bản nhạc ngắn lặp đi lặp lại theo tinh thần đó. Ý tưởng này được xem là tiền thân của nhạc ambient.
Vì sao Brian Eno làm Music for Airports?
Eno muốn làm thứ nhạc giúp người ta bình tâm khi ngồi chờ, thay cho nhạc nền vô duyên ông nghe ở một sân bay tại Đức. Ông viết rằng nhạc ambient phải dễ bỏ qua cũng như thú vị. Album phát hành năm 1978.
Nghe nhạc ambient khi làm việc có tốt không?
Nhiều người thấy ambient không lời, ít biến cố giúp họ dễ tập trung hơn nhạc có lời, nhưng đây là cảm nhận cá nhân, không có kết luận chung. Nên nghe ở âm lượng nhỏ. Nếu thấy buồn hay bồn chồn thì đổi sang thứ khác.
