Tiếng ếch nhái, dế kêu đêm hè là tiếng gọi bạn tình, chủ yếu của con đực: ếch nhái kêu bằng hơi đẩy qua thanh quản và túi kêu phồng ở cổ, còn dế kêu bằng cách cọ hai cánh vào nhau. Với nhiều người lớn lên ở nông thôn Việt Nam, bản hợp xướng này là âm thanh của những tối mất điện ngồi hiên, của mùa mưa đầu hạ. Nó dễ chịu vì đều, xa, và gắn với ký ức được nghỉ.
Ếch nhái kêu thế nào, vì sao kêu
Phần lớn tiếng ếch, nhái, cóc, chẫu chàng mà ta nghe ban đêm là tiếng của con đực gọi con cái vào mùa sinh sản. Con vật hít không khí vào phổi, rồi đẩy qua lại giữa phổi và một hoặc hai túi kêu ở cổ hay hai bên mép. Túi kêu phồng lên như quả bóng, giúp tiếng vang xa hơn. Mỗi loài có kiểu tiếng riêng, nhờ đó con cái nhận ra đúng đồng loại giữa một ruộng đầy tiếng.
Ở Việt Nam, những tối đầu mùa mưa, sau trận mưa lớn đầu tiên làm ao ruộng đầy nước, tiếng ếch nhái có thể bùng lên như một dàn đồng ca. Người miền Bắc quen tiếng "ộp ộp" đầu hè, người miền Nam quen tiếng ếch kêu ngoài ruộng khi mùa mưa về khoảng tháng năm, tháng sáu. Nhiều con kêu cùng lúc, có loài kêu xen kẽ để tiếng mình không bị lấp.
Trong văn hoá dân gian, con cóc có chỗ đứng riêng. Truyện cổ tích Cóc kiện trời kể cóc dẫn đầu đoàn muông thú lên thiên đình đòi mưa cho hạ giới, và từ đó hễ cóc nghiến răng là trời đổ mưa. Câu "Con cóc là cậu ông trời" cũng từ mạch truyện đó. Đây là truyện dân gian, nhưng nó cho thấy người xưa đã gắn tiếng cóc nhái với mùa mưa từ rất lâu.
Dế kêu thế nào
Dế không kêu bằng miệng. Dế đực có trên một cánh một gờ răng cưa nhỏ li ti, cánh kia có một cạnh cứng để cọ. Khi dế nâng cánh lên và cọ qua lại, mỗi lần cạnh cứng lướt qua các răng cưa tạo ra một chuỗi rung động nhanh, và vùng cánh mỏng khuếch đại thành tiếng "re re" hay "rích rích" ta nghe. Cách tạo tiếng bằng cọ xát này gọi là phát âm bằng ma sát.
Dế cũng kêu chủ yếu để gọi bạn tình, cũng có tiếng dành để doạ đối thủ. Ai từng nuôi dế, chơi chọi dế thời thơ ấu sẽ nhớ cảnh hai con dế đực gặp nhau là gáy vang rồi lao vào nhau. Hình ảnh chú dế trong văn học thiếu nhi Việt Nam gắn liền với Dế Mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài, viết năm 1941.
Dế làm nhiệt kế
Dế là động vật biến nhiệt, cơ thể ấm lên khi trời ấm, nên tốc độ kêu cũng thay đổi theo nhiệt độ: trời ấm kêu nhanh, trời mát kêu chậm. Năm 1897, nhà vật lý Mỹ Amos Dolbear công bố một bài báo ngắn tên The Cricket as a Thermometer (Con dế làm nhiệt kế), đưa ra công thức ước lượng nhiệt độ từ số tiếng kêu mỗi phút. Công thức này hay được gọi là định luật Dolbear. Nó đúng khá tốt với một số loài dế cây ở Bắc Mỹ, còn với các loài khác thì chỉ đúng ở xu hướng chung, không dùng để đo chính xác được.
Ve sầu thì khác
Hay bị nhầm với dế là ve sầu, nhưng ve kêu ban ngày, mùa hè, và tạo tiếng bằng cách khác: con đực có một cặp màng cứng gọi là màng phát âm (tymbal) ở hai bên gốc bụng, cơ co làm màng bật lên bật xuống rất nhanh, bụng rỗng khuếch đại thành tiếng "ve ve" chói. Tiếng ve tháng năm, tháng sáu gắn với mùa thi, mùa hoa phượng của học trò. Tiếng ve to và sắc hơn hẳn dế, nên ít người thấy nó "êm".
Vì sao nghe tiếng côn trùng, ếch nhái lại dễ chịu
| Đặc điểm âm thanh | Vì sao dễ chịu | Khi nào lại khó chịu |
|---|---|---|
| Nhịp lặp đều | Dễ đoán, não coi là nền | Một con kêu ngay cửa sổ, sát tai |
| Nhiều con kêu ở xa | Hoà thành dòng âm thanh dày, mềm | Đàn ếch quá đông ngay sân nhà |
| Gắn với ký ức đồng quê | Gợi cảm giác thong thả, ngày hè | Người không quen sống ở quê có thể thấy ồn |
| Báo hiệu không có gì nguy hiểm | Côn trùng im bặt khi có động, kêu đều là "yên" | Người đang lo âu, khó ngủ có thể bị tiếng lặp ám ảnh |
Hàng cuối bảng đáng chú ý. Người sống ở vùng quê hay nói "đêm mà dế im là có chuyện": dế và ếch thường ngưng kêu khi có người, thú hay động vật săn mồi lại gần. Một đêm đầy tiếng côn trùng đều đặn vì thế ngầm báo rằng xung quanh đang yên. Đây là nhận xét kinh nghiệm hợp lý, không phải kết luận nghiên cứu về tâm lý người nghe.
Tiếng côn trùng và đô thị hoá
Người ở thành phố lớn ngày nay hiếm khi nghe đủ một dàn ếch nhái đêm hè. Ao hồ bị lấp, đèn đường sáng suốt đêm, tiếng xe lấn át. Nhà sinh thái âm thanh Bernie Krause gọi tổng hợp tiếng của sinh vật là biophony, và ông dùng các bản thu để cho thấy cảnh quan âm thanh tự nhiên đang nghèo đi ở nhiều nơi. Câu chuyện của ông có bài riêng ở danh mục tiếng ồn và sự yên tĩnh.
Ở Việt Nam, những nơi còn nghe rõ dàn đồng ca đêm hè thường là vùng ven, làng quê có ruộng lúa, ao, mương; khu vườn rộng ngoại thành; và một số công viên lớn có hồ nước.
Nghe tiếng đêm thế nào cho thành một quãng nghỉ
- Tắt bớt đèn ngoài hiên, ngồi chỗ tối vừa phải. Đèn sáng hút côn trùng bay và làm ta tập trung vào mắt hơn tai.
- Ngồi yên năm phút, chỉ nghe. Thử tách lớp: tiếng ếch trầm "ộp" ở xa, tiếng nhái chiêm chiếp ở gần, tiếng dế rích rích trong bụi cỏ, tiếng gió qua lá.
- Đếm thử tiếng dế trong mười lăm giây xem tối nay nhanh hay chậm, so với một tối mát trời khác.
- Không bắt, không soi đèn để tìm con vật. Để chúng yên thì chúng kêu tiếp.
- Chống muỗi bằng quần áo dài, ngồi trong hiên có lưới, vì đêm hè gần ao ruộng muỗi nhiều.
Với người ở phố, có thể dùng bản thu tiếng đêm đồng quê ở âm lượng nhỏ. Bản thu tốt thường có độ sâu: tiếng xa, tiếng gần, không bị lặp đoạn ngắn.
Khi tiếng "dế kêu" ở trong tai
Một số người nghe thấy tiếng rít, tiếng ve, tiếng dế kêu khi xung quanh hoàn toàn yên lặng, và tiếng đó không có thật bên ngoài. Đó có thể là ù tai. Nếu tiếng chỉ thoáng qua vài giây ở phòng rất yên thì thường không đáng lo. Nhưng nếu kéo dài, chỉ ở một bên tai, hoặc đi kèm chóng mặt, nghe kém đột ngột thì cần đi khám tai mũi họng, trường hợp nghe kém đột ngột thì khám ngay. Danh mục tiếng ồn và sự yên tĩnh có bài riêng về chuyện này.
Góc nhìn hôm nay
Những tối mất điện ngồi ngoài hiên phe phẩy quạt nan, nghe ếch nhái ngoài đồng, là ký ức chung của nhiều thế hệ người Việt. Muốn tìm lại, không cần đi đâu xa: một chuyến về quê đầu mùa mưa, một tối ngồi ở vườn nhà người thân ngoại thành, hay chỉ cần mở cửa ban công chung cư lúc khuya ở khu còn nhiều cây. Ai thích tìm hiểu thêm có thể đọc sách nhập môn về lưỡng cư, côn trùng Việt Nam ở thư viện, hoặc ghé các bảo tàng thiên nhiên để biết tên những loài mình hay nghe.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ếch nhái kêu nhiều sau cơn mưa?
Mưa đầu mùa làm ao, ruộng, mương đầy nước, đó là lúc nhiều loài ếch nhái bước vào mùa sinh sản. Con đực kêu để gọi con cái đến nơi đẻ trứng. Vì vậy những tối sau trận mưa lớn đầu mùa thường có dàn đồng ca rất to.
Con dế kêu bằng gì?
Dế đực cọ hai cánh vào nhau: một cánh có gờ răng cưa nhỏ, cánh kia có cạnh cứng. Mỗi lần cọ tạo một chuỗi rung động, vùng cánh mỏng khuếch đại thành tiếng rích rích. Dế không kêu bằng miệng.
Có đoán được nhiệt độ qua tiếng dế không?
Dế kêu nhanh hơn khi trời ấm và chậm hơn khi trời mát. Năm 1897, Amos Dolbear đưa ra công thức ước lượng nhiệt độ từ số tiếng kêu mỗi phút, gọi là định luật Dolbear. Nó khá đúng với vài loài dế cây ở Bắc Mỹ, còn với loài khác chỉ đúng ở xu hướng.
Ve sầu và dế khác nhau thế nào?
Ve sầu kêu ban ngày mùa hè bằng màng phát âm ở bụng, tiếng to và chói. Dế thường kêu chiều tối và ban đêm bằng cách cọ cánh, tiếng nhỏ và đều hơn. Hai loài thuộc hai nhóm côn trùng khác nhau.
Nghe tiếng dế trong tai khi trời yên có sao không?
Nghe thoáng vài giây trong phòng rất yên thường không đáng lo. Nếu tiếng kéo dài, chỉ ở một bên tai, hoặc kèm chóng mặt, nghe kém thì nên khám tai mũi họng. Nghe kém đột ngột thì đi khám ngay.
