Nhiều người Việt quen bật quạt khi nằm nghỉ, kể cả hôm trời mát, chỉ để "cho có tiếng". Tiếng quạt là một dòng ồn đều, thiên về âm trầm, che bớt tiếng xe, tiếng nhà bên, tiếng tủ lạnh, và sau nhiều năm nó trở thành tín hiệu quen thuộc báo cho cơ thể rằng đã tới giờ nghỉ. Thói quen này nhìn chung vô hại nếu quạt sạch, an toàn điện, không thổi thẳng vào mặt suốt nhiều giờ và âm lượng không quá to.
Tiếng quạt gồm những gì
Nghe kỹ, tiếng một chiếc quạt điện có ba phần:
- Tiếng gió: không khí bị cánh quạt đẩy đi, xoáy và va vào nhau, tạo ra tiếng "vù" băng rộng. Phần này giống một dòng ồn hồng hoặc nâu, nghĩa là nghiêng về âm trầm, không chói.
- Tiếng mô-tơ: tiếng ù nhỏ, đều của động cơ điện. Quạt tốt và mới thường rất êm; quạt cũ, khô dầu có thể rít hoặc kêu rè.
- Tiếng cơ học: lồng quạt rung, cánh lệch, ốc lỏng, quạt tuốc năng (quạt đảo) kêu "tạch tạch" khi xoay. Đây là phần làm người ta khó chịu nhất.
Mỗi loại quạt cho một chất tiếng khác. Quạt trần quay chậm, cánh to, tiếng "phành phạch" nhẹ và trầm. Quạt cây, quạt bàn quay nhanh hơn, tiếng vù rõ hơn. Quạt hộp có lồng kín nghe như tiếng gió thổi qua ống. Quạt đứng chế độ đảo thì tiếng gió lúc gần lúc xa, lên xuống theo chu kỳ.
Vì sao người ta "nghiện" tiếng quạt
Che tiếng ồn
Nhà phố Việt Nam thường sát nhau, hẻm nhỏ, xe máy chạy tới khuya. Một dòng ồn đều từ quạt làm các tiếng rời rạc bên ngoài bớt nổi. Ta không còn giật mình vì một chiếc xe nẹt pô hay tiếng cửa sắt kéo. Đây là hiệu ứng che lấp, cùng nguyên lý với các thiết bị tạo tiếng ồn trắng.
Thói quen có điều kiện
Người lớn lên trong nhà có quạt thường nghe tiếng quạt mỗi lần nằm nghỉ trưa, nghỉ tối suốt nhiều năm. Dần dần, chính tiếng quạt thành tín hiệu "giờ nghỉ đây". Khi đi xa, ở phòng máy lạnh im phăng phắc, không ít người thấy khó chợp mắt, phải bật quạt hoặc mở một bản thu tiếng quạt trên điện thoại. Đây là cơ chế thói quen bình thường, giống người quen đọc vài trang sách trước khi tắt đèn.
Gió mát trên da
Ở xứ nóng ẩm, luồng gió nhẹ giúp mồ hôi bay hơi, da thấy mát. Cảm giác dễ chịu trên da cộng với tiếng đều bên tai tạo thành một "gói" thư giãn quen thuộc. Nhiều người bật quạt số nhỏ, quay đi chỗ khác, chỉ để có tiếng và một chút gió lùa.
Những lời đồn về quạt
Quanh chiếc quạt có không ít lời đồn, nên tách bạch cái nào có cơ sở:
| Lời đồn | Thực tế |
|---|---|
| Ngủ phòng kín bật quạt có thể chết (ở Hàn Quốc gọi là "fan death") | Không có cơ sở khoa học. Quạt không hút hết oxy, không làm hạ thân nhiệt đến mức nguy hiểm ở điều kiện thường. |
| Thổi quạt thẳng vào người cả đêm dễ bị khô mắt, khô họng | Có thể. Luồng gió liên tục làm hơi ẩm trên mắt, mũi, họng bay nhanh hơn; nhiều người tỉnh dậy thấy khô rát. |
| Quạt giúp chống nóng trong mọi trường hợp | Không hẳn. Khi trời quá nóng, quạt chỉ thổi luồng không khí nóng; người già, trẻ nhỏ, người bệnh cần chỗ mát hơn và uống đủ nước. |
| Quạt bám bụi không sao | Bụi trên cánh và lồng bị thổi ra khắp phòng, không tốt cho người hay hắt hơi, dị ứng bụi. |
Dân gian còn hay dặn "đừng để quạt thổi thẳng vào đầu kẻo trúng gió". Y học hiện đại không dùng khái niệm "trúng gió", nhưng lời dặn đó vô tình trùng với một lời khuyên hợp lý: đừng để luồng gió phả thẳng vào mặt suốt nhiều giờ.
Dùng quạt "cho có tiếng" sao cho hợp lý
- Hướng quạt lệch đi: quay vào tường hoặc lên trần, để có tiếng và gió lùa nhẹ mà không phả thẳng vào mặt.
- Số nhỏ: tiếng đủ làm nền là được. Quạt số lớn sát giường có thể khá ồn khi nghe nhiều giờ.
- Hẹn giờ: nhiều quạt có chế độ hẹn giờ tắt. Nếu mục đích chỉ là chợp mắt, một đến hai giờ là đủ; dậy giữa chừng thấy lạnh thì cũng khỏi phải với tay tắt.
- Lau quạt định kỳ: tháo lồng lau cánh vài tuần một lần trong mùa nóng, nhất là phòng nhiều bụi.
- Siết ốc, tra dầu khi quạt rung hay kêu lạch cạch. Tiếng cơ học lặp đi lặp lại là thứ phá hỏng "tiếng nền" dễ chịu nhất.
- An toàn điện: dây không nứt vỏ, phích cắm chắc, không cắm chung ổ quá tải, không để quạt gần rèm hay chăn có thể bị cuốn vào.
Với trẻ nhỏ và người cao tuổi
Với trẻ nhỏ, quạt nên có lồng kín khe nhỏ để bé không thò tay vào được, đặt chắc chắn không đổ, dây điện gọn gàng ngoài tầm với. Không đặt quạt sát nôi, cũi, và không để gió thổi thẳng vào bé suốt nhiều giờ. Mặc cho bé vừa đủ, sờ gáy, lưng để biết bé nóng hay lạnh. Trẻ sơ sinh có thắc mắc gì về nhiệt độ phòng nên hỏi bác sĩ nhi.
Người cao tuổi thường kém nhạy với nóng lạnh, có khi trời rất nóng vẫn không thấy khát. Ngày nắng nóng gay gắt, chỉ bật quạt trong căn phòng hầm hơi là chưa đủ. Nên cho ông bà ngồi chỗ thoáng mát, nhắc uống nước, và để ý dấu hiệu mệt lả, lơ mơ, chóng mặt. Những dấu hiệu đó cần được đưa đi khám ngay hoặc gọi 115 nếu nặng.
Khi không có quạt: tập quen với tiếng khác
Người quá quen tiếng quạt có thể thấy bất tiện khi đi công tác, ngủ nhờ nhà người khác, hay vào phòng máy lạnh. Vài cách nhẹ nhàng:
- Mang theo một bản thu tiếng quạt hoặc ồn nâu trên điện thoại, mở loa nhỏ, hẹn giờ tắt.
- Bật quạt gió của máy điều hoà ở mức thấp, nhiều máy có tiếng gió đủ làm nền.
- Thử vài buổi nghỉ trưa không bật quạt, nhưng giữ những tín hiệu khác: kéo rèm, đặt điện thoại úp, thở chậm vài nhịp. Thói quen có thể dựa vào nhiều tín hiệu, không chỉ một.
Không cần "cai" tiếng quạt nếu nó không gây rắc rối. Chỉ cần biết rằng đó là thói quen, và thói quen có thể điều chỉnh được.
Góc nhìn hôm nay
Từ những chiếc quạt sắt sơn xanh đời cũ tới quạt trần cánh gỗ, tiếng quạt là âm thanh nền của biết bao buổi trưa hè trong nhà Việt. Máy lạnh phổ biến hơn, nhưng tiếng quạt vẫn sống trong thói quen của nhiều người, đến mức các bản thu "tiếng quạt máy" có người nghe đều đặn. Hiểu vì sao mình thích tiếng ấy giúp ta dùng nó đúng cách: như một tiếng nền êm dịu cho quãng nghỉ, giữ quạt sạch, an toàn, và đừng để luồng gió quất thẳng vào mặt cả đêm. Còn chuyện nhiệt độ phòng ngủ bao nhiêu là vừa thì wiki giấc ngủ trong hệ đã bàn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người phải bật quạt mới ngủ được?
Tiếng quạt là dòng ồn đều che bớt tiếng xe, tiếng nhà bên, nên ta ít bị giật mình. Sau nhiều năm nghe quạt mỗi lần nằm nghỉ, tiếng ấy thành tín hiệu quen thuộc báo giờ nghỉ. Thiếu nó, một số người thấy khó chợp mắt.
Ngủ phòng kín bật quạt có nguy hiểm không?
Lời đồn "fan death" ở Hàn Quốc cho rằng ngủ phòng kín bật quạt có thể chết, nhưng không có cơ sở khoa học. Tuy vậy, quạt thổi thẳng cả đêm có thể làm khô mắt, khô họng. Trời quá nóng thì quạt không đủ làm mát, người già và trẻ nhỏ cần chỗ thoáng mát hơn.
Tiếng quạt là ồn trắng hay ồn nâu?
Tiếng gió của quạt là âm thanh băng rộng thiên về dải trầm, gần với ồn hồng hoặc ồn nâu hơn ồn trắng. Vì vậy nghe êm, không chói. Tiếng mô-tơ và tiếng lạch cạch của quạt cũ là phần dễ gây khó chịu.
Có nên để quạt thổi thẳng vào người khi nằm nghỉ?
Không nên để thổi thẳng vào mặt suốt nhiều giờ. Hướng quạt vào tường hoặc lên trần, để số nhỏ và hẹn giờ tắt vẫn có tiếng và gió lùa nhẹ mà đỡ khô mắt, khô họng.
