Chơi tự do là lúc trẻ tự chọn chơi gì, chơi với ai và dừng khi nào, không có người lớn giao bài hay chấm kết quả. Với trẻ nhỏ, quãng chơi ấy vừa là nghỉ ngơi vừa là cách học: trẻ được đổi nhịp sau giờ ngồi yên, được tự quyết và được làm sai mà không ai phạt. Vì vậy Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) coi thời gian chơi không bị chỉ đạo là một nhu cầu của trẻ, không phải phần thưởng sau khi học xong.
Chơi tự do khác hoạt động có tổ chức thế nào
Ở nhiều gia đình, chữ "chơi" bị hiểu rộng tới mức mất nghĩa. Lớp vẽ cuối tuần, lớp bơi, lớp đàn đều được gọi là "cho con đi chơi". Những lớp đó có ích, nhưng chúng là hoạt động có tổ chức: có người dạy, có mục tiêu, có giờ bắt đầu và kết thúc do người lớn định. Chơi tự do thì ngược lại. Mục tiêu do trẻ tự đặt, và có khi chẳng có mục tiêu nào cả.
| Chơi tự do | Hoạt động có tổ chức | |
|---|---|---|
| Ai quyết định | Trẻ | Người lớn (thầy cô, huấn luyện viên, cha mẹ) |
| Luật chơi | Trẻ tự đặt, tự đổi, tự cãi nhau rồi tự thống nhất | Có sẵn, trẻ làm theo |
| Kết quả | Không ai chấm, có thể bỏ dở | Thường có tiến độ, bài kiểm tra, buổi biểu diễn |
| Đồ dùng | Thường là đồ đơn giản: hộp giấy, que, cát, nước, chăn | Dụng cụ theo môn |
| Cảm giác của trẻ | "Mình được làm chủ" | "Mình đang học cho đúng" |
Hai thứ không loại trừ nhau. Một đứa trẻ có thể đi học bơi buổi sáng rồi chiều về tự nghĩ ra chuyện "tàu cướp biển" bằng cái chậu nhựa. Vấn đề chỉ nảy ra khi cột bên phải chiếm hết lịch, còn cột bên trái không còn chỗ.
Vì sao chơi tự do cũng là một kiểu nghỉ ngơi
Người lớn nghỉ bằng cách dừng việc. Trẻ nhỏ thì khác: trẻ hiếm khi nằm im để "nghỉ" khi đang tỉnh, mà nghỉ bằng cách đổi sang thứ mình tự chọn. Sau một buổi ngồi học, phải nghe lời, phải giữ trật tự, việc được chạy nhảy, bày bừa, đóng vai là cách để cơ thể và đầu óc thả ra.
Có ba điều khiến chơi tự do mang tính phục hồi:
- Không bị đánh giá. Không có điểm, không có "con làm chưa đúng". Áp lực phải làm cho tốt được tháo xuống.
- Được tự quyết. Trong ngày, trẻ phải nghe theo người lớn rất nhiều. Lúc chơi là lúc hiếm hoi trẻ được cầm lái.
- Được vận động theo nhịp của mình. Chạy khi muốn chạy, ngồi xổm xem kiến khi muốn xem, không ai thổi còi.
Điều này gần với điều các nhà nghiên cứu phục hồi ở người lớn mô tả: cảm giác được kiểm soát thời gian rảnh của mình là một trong những yếu tố giúp hồi sức. Ở trẻ, nó lộ ra rất rõ. Một đứa trẻ được chơi đủ thường dễ quay lại ngồi yên hơn đứa trẻ bị giữ ngồi suốt.
Các tổ chức về trẻ em nói gì
Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em (thông qua năm 1989) có Điều 31 ghi quyền của trẻ được nghỉ ngơi, có thời gian rảnh, được vui chơi phù hợp với lứa tuổi. Việt Nam phê chuẩn công ước này năm 1990, là một trong những nước đầu tiên làm vậy. Luật Trẻ em 2016 của Việt Nam cũng ghi quyền vui chơi, giải trí của trẻ.
Về phía y khoa, AAP có hai văn bản hay được nhắc:
- Báo cáo lâm sàng năm 2007 của bác sĩ Kenneth Ginsburg về vai trò của chơi đối với sự phát triển lành mạnh của trẻ. Báo cáo bày tỏ lo ngại khi lịch sinh hoạt của trẻ ngày càng vội vã, thời gian chơi không bị chỉ đạo bị cắt dần.
- Báo cáo năm 2018 của Michael Yogman và cộng sự, The Power of Play, đăng trên tạp chí Pediatrics. Báo cáo khuyên bác sĩ nhi khi khám cho trẻ nhỏ thì nhắc cha mẹ về chơi, gần như "kê đơn" chơi cho trẻ.
Cả hai đều là khuyến nghị dựa trên tổng hợp nhiều nghiên cứu về phát triển trẻ em, chứ không phải một thí nghiệm duy nhất chứng minh "chơi bao nhiêu phút thì thông minh hơn bao nhiêu". Đừng tìm con số kiểu đó, vì không có con số nghiêm túc nào như vậy.
Thời gian rảnh của trẻ đang co lại
Nhà tâm lý học Peter Gray (Đại học Boston) từng viết một bài dài năm 2011 trên American Journal of Play, lập luận rằng chơi tự do của trẻ ở Mỹ giảm dần qua nhiều thập niên, cùng lúc với lo âu và buồn chán ở người trẻ tăng lên. Gray nói rõ đây là hai xu hướng đi cùng nhau, và ông đưa ra giả thuyết về mối liên hệ. Đó là lập luận đáng nghe, nhưng chưa phải bằng chứng nhân quả.
Ở Việt Nam, không cần số liệu cũng thấy được vài lý do khiến thời gian chơi của trẻ bị bóp lại:
- Học thêm và lớp năng khiếu lấp kín buổi chiều, cuối tuần.
- Thiếu chỗ chơi. Con hẻm từng là sân chơi giờ đông xe; nhiều chung cư có sân nhỏ hoặc sân bị dùng để xe.
- Nỗi lo an toàn. Cha mẹ ngại cho con xuống sân một mình, nên trẻ ở trong nhà nhiều hơn.
- Màn hình thành thứ giữ trẻ yên khi người lớn bận. Chuyện màn hình buổi tối đã có wiki khác bàn kỹ, ở đây chỉ nhắc: thời gian trước màn hình thường lấy chỗ của thời gian chơi bằng tay, bằng chân.
Cha mẹ làm được gì từ hôm nay
Không cần mua gì, không cần đăng ký lớp nào. Phần lớn việc là bớt chứ không phải thêm.
Chừa ra một khung trống
Nhìn lịch tuần của con và khoanh lại ít nhất vài buổi không có gì. Không phải "giờ chơi đàn", không phải "giờ đọc sách bắt buộc", mà là khoảng trống thật. Trẻ nhỏ cần thời gian để bắt đầu chơi: mười phút đầu có khi chỉ lăng xăng, rồi mới tìm ra thứ mình muốn làm. Một khung 20 phút kẹp giữa hai lớp thường không đủ.
Đưa đồ "mở" thay vì đồ "đóng"
Đồ chơi mở là thứ không có cách dùng duy nhất: thùng các-tông, khăn tắm, gối, que, chén nhựa, nước, cát, giấy vụn, kẹp phơi đồ. Một cái thùng có thể là ô tô, là nhà, là hang. Đồ chơi bấm nút phát nhạc thì thường chỉ có một cách chơi, chơi vài lần là hết chuyện.
Lùi lại một bước
Khó nhất với cha mẹ là đứng ngoài. Khi con xếp khối lệch, đừng sửa. Khi con đặt luật kỳ cục, đừng góp ý. Ngồi gần đó đọc báo, nhặt rau, hoặc chỉ ngồi nhìn. Nếu con rủ chơi cùng, nhận vai con giao, đừng giành làm đạo diễn.
Ra ngoài khi có thể
Sân trường lúc tan học, công viên gần nhà, bãi đất trống an toàn, sân sau nhà ông bà ở quê. Chơi ngoài trời cho trẻ chỗ chạy, ánh sáng tự nhiên, đất cát để vọc. Bẩn một chút cũng được, về tắm.
Tự do nhưng vẫn an toàn
Chơi tự do không có nghĩa là bỏ mặc. Với trẻ nhỏ, người lớn vẫn cần ở trong tầm mắt, nhất là những chỗ mà một phút lơ là có thể thành tai nạn nặng:
- Nước: ao, hồ, bể chứa, xô chậu đầy nước. Trẻ nhỏ có thể chết đuối trong lượng nước rất nông. Chỗ có nước thì người lớn phải ở ngay bên cạnh, không phải "để ý từ trong bếp".
- Đường xe: hẻm, ngõ có xe máy chạy qua.
- Độ cao: ban công, cửa sổ không chấn song, cầu thang.
- Đồ nhỏ với trẻ dưới ba tuổi vì nguy cơ hóc.
Ngoài những chỗ ấy, một vết trầy đầu gối khi chạy, một lần té khỏi bậc thấp là chuyện bình thường của tuổi thơ. Nhiều nhà nghiên cứu về chơi gọi đây là rủi ro vừa sức: trẻ tự đo xem mình leo được tới đâu, và học được giới hạn của mình.
Khi nào nên hỏi bác sĩ nhi
Trẻ nào cũng có ngày lười chơi, nhất là khi mệt hay vừa ốm. Nhưng nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi nếu thấy:
- Trẻ bỗng mất hứng thú với hầu hết những thứ trước đây rất thích, kéo dài vài tuần.
- Trẻ thu mình rõ rệt, không muốn gần bạn, kèm thay đổi ăn uống, ngủ nghỉ.
- Trẻ hay kêu mệt, đau đầu, đau bụng lặp đi lặp lại, sụt cân hoặc sốt kéo dài.
- Cha mẹ lo về vận động, lời nói hay cách chơi của con so với tuổi.
Bác sĩ sẽ khám và hỏi chuyện để xem có cần làm gì thêm. Cha mẹ không nên tự kết luận con "có vấn đề" chỉ từ cách con chơi, cũng không nên so con với con nhà khác. Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng.
Câu hỏi thường gặp
Chơi tự do là gì?
Chơi tự do là kiểu chơi do trẻ tự chọn và tự dẫn dắt: chơi gì, chơi với ai, chơi theo luật nào và dừng lúc nào đều do trẻ quyết. Người lớn có thể ở gần để giữ an toàn nhưng không giao bài, không chấm kết quả. Đây khác với lớp năng khiếu hay hoạt động có người hướng dẫn.
Trẻ nhỏ cần chơi tự do bao nhiêu thời gian mỗi ngày?
Không có con số chuẩn được các tổ chức nhi khoa đưa ra cho riêng chơi tự do. Khuyến nghị chung là để trẻ có thời gian chơi không bị chỉ đạo mỗi ngày, đủ dài để trẻ kịp nhập cuộc, và đừng để các lớp có tổ chức chiếm hết lịch. Quan sát con: trẻ cáu kỉnh, bồn chồn khi bị giữ ngồi lâu thường là dấu hiệu cần được chơi nhiều hơn.
Học lớp năng khiếu có thay được thời gian chơi không?
Không hẳn. Lớp năng khiếu có người dạy, có mục tiêu và tiến độ, nên trẻ vẫn ở thế "làm theo". Chơi tự do cho trẻ thứ mà lớp học không cho: được tự quyết, được làm sai mà không bị sửa. Hai thứ bổ sung cho nhau, không thay nhau.
Cha mẹ có nên chơi cùng con không?
Có, nhưng nên để con dẫn. Khi con rủ, nhận vai con giao và làm theo luật con đặt. Nhiều lúc cha mẹ chỉ cần ngồi gần, để con biết có người ở đó, còn cuộc chơi thì để con tự xoay xở.
Trẻ chỉ muốn xem điện thoại, không chịu chơi thì sao?
Màn hình thường thắng vì nó dễ và hấp dẫn ngay. Cách làm phổ biến là giới hạn giờ xem rõ ràng, cất thiết bị khỏi tầm mắt và bày sẵn vài món đồ đơn giản như thùng giấy, giấy bút, khối gỗ. Mấy lần đầu trẻ có thể kêu chán; quãng chán ấy thường là lúc trẻ bắt đầu tự nghĩ ra cái để chơi.