Tuổi teen cần thời gian rảnh thật sự, và một bạn trẻ nằm dài, ngồi một mình hay mải mê với sở thích riêng không có nghĩa là lười. Ở tuổi mười ba đến mười tám, cơ thể lớn nhanh, đầu óc đang học cách tự quyết, áp lực học hành và bạn bè đè nặng, nên quãng nghỉ do chính mình chọn giúp các bạn hồi sức và hiểu mình hơn. Việc của người lớn là phân biệt nghỉ ngơi với né tránh, và giữ cho cuộc trò chuyện còn mở.
Vì sao tuổi teen hay bị gọi là lười
Cha mẹ nào có con tuổi mới lớn cũng từng thấy cảnh này: con về nhà, quăng cặp, nằm vật ra giường, cửa phòng đóng, gọi mãi mới thưa. Rất dễ bật ra câu "lười quá". Nhưng nhìn lại một ngày của một học sinh trung học ở thành phố: dậy sớm, học hai buổi, chiều tối học thêm, về nhà còn bài tập. Thời gian "của mình" có khi chỉ còn vài khoảng vụn.
Thêm vào đó, tuổi teen là giai đoạn thay đổi lớn. Cơ thể dậy thì, cảm xúc lên xuống, quan hệ bạn bè trở nên rất quan trọng. Đồng hồ sinh học của tuổi teen cũng có xu hướng lệch muộn hơn, khiến các bạn buồn ngủ muộn và khó dậy sớm; chuyện giấc ngủ tuổi teen đã có wiki giấc ngủ bàn kỹ. Ở đây chỉ cần hiểu: vẻ "uể oải" nhiều khi là mệt thật, không phải thái độ.
Bộ não tuổi teen đang tập tự lái
Các nhà khoa học thần kinh mô tả não bộ tiếp tục phát triển suốt tuổi thiếu niên, trong đó vùng vỏ não trước trán, nơi liên quan đến lập kế hoạch và kiềm chế, hoàn thiện muộn, kéo dài tới đầu tuổi hai mươi. Đây là mô tả chung trong sách giáo khoa tâm lý học phát triển, không có nghĩa là có một "ngày trưởng thành" cụ thể.
Hệ quả thực tế: tuổi teen là lúc tập tự quản lý thời gian, tự chọn việc, tự chịu hậu quả nhỏ. Muốn tập thì phải có thời gian để tự quản. Nếu mọi giờ đều do người lớn xếp, các bạn ra đời mà chưa từng phải tự hỏi "giờ rảnh này mình làm gì".
Thuyết tự quyết (self-determination theory) của hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan nêu ba nhu cầu tâm lý cơ bản: tự chủ, năng lực và gắn kết. Thời gian rảnh do tự chọn chạm cả ba: được quyết định, được làm giỏi một thứ mình thích, được ở với bạn bè. Đó là lý do một buổi chiều tự do có thể làm một bạn trẻ hồi lại hơn hẳn một buổi "nghỉ" mà vẫn bị sắp đặt.
Thời gian ở một mình cũng là nghỉ
Nhiều cha mẹ lo khi con đóng cửa phòng. Nhà tâm lý học Reed Larson từ thập niên 1990 đã nghiên cứu thời gian ở một mình của thiếu niên bằng cách cho các bạn ghi lại cảm xúc vào những thời điểm ngẫu nhiên trong ngày. Ông nhận thấy ở một mình thường đi kèm cảm xúc kém vui hơn lúc đó, nhưng sau đó các bạn trở lại với tâm trạng khá hơn; và những bạn có lượng thời gian một mình ở mức vừa phải có vẻ thích nghi tốt hơn những bạn quá ít hoặc quá nhiều. Đây là nghiên cứu quan sát, không chứng minh nhân quả, nhưng gợi ý một điều quen thuộc: ở một mình vừa đủ giúp tuổi teen sắp xếp lại suy nghĩ.
Điều cần để ý không phải là con có ở một mình hay không, mà là con có chỉ ở một mình, cắt hết bạn bè và gia đình, kéo dài nhiều tuần hay không.
Nghỉ ngơi hay né tránh: phân biệt thế nào
| Nghỉ ngơi lành mạnh | Dấu hiệu nên để ý hơn |
|---|---|
| Nằm dài một lúc sau giờ học rồi dậy làm việc khác | Nằm li bì gần như cả ngày, nhiều ngày liền |
| Đóng cửa phòng nghe nhạc, vẽ, đọc, rồi vẫn ra ăn cơm, trò chuyện | Tránh mặt cả nhà và bạn bè kéo dài |
| Có sở thích riêng, hào hứng kể về nó | Bỏ hết những thứ từng thích, không còn hứng với gì |
| Đôi lúc mệt, cáu, rồi qua | Buồn bã, cáu bẳn kéo dài trên hai tuần, ăn ngủ thay đổi rõ |
| Dùng điện thoại để nói chuyện với bạn, xem thứ mình quan tâm | Lướt liên tục không dừng được, xong thấy tệ hơn |
Bảng trên chỉ để cha mẹ có chỗ quan sát, không phải công cụ chẩn đoán. Mỗi bạn trẻ một tính.
Lướt mạng có phải là nghỉ không
Với nhiều bạn trẻ, điện thoại là chỗ nghỉ tiện nhất: mở ra là có bạn bè, có video, có tiếng cười. Có lúc nó đúng là nghỉ. Nhưng lướt liên tục thường không mang lại cảm giác hồi sức như mong đợi, vì đầu óc vẫn phải tiếp nhận liên tục, vẫn so sánh mình với người khác. Chuyện ánh sáng màn hình trước giờ ngủ thuộc về wiki khác; ở đây chỉ nói về chất lượng của quãng nghỉ.
Thay vì cấm, cha mẹ có thể cùng con thử một câu hỏi đơn giản sau mỗi lần nghỉ: "Xong rồi mình thấy khỏe hơn hay mệt hơn?". Nghỉ nào làm mình khỏe hơn thì giữ. Nghỉ nào xong thấy tệ hơn thì thử đổi bằng thứ khác: đi bộ một vòng, chơi đàn, nấu một món, gọi cho bạn.
Cha mẹ có thể làm gì
- Đừng lấp mọi giờ trống bằng bài vở. Thỏa thuận với con một vài buổi trong tuần là thời gian của con, con tự quyết.
- Tôn trọng sở thích dù cha mẹ không hiểu. Một thể loại nhạc lạ, một môn thể thao ít người chơi, một kiểu vẽ khác thường đều có thể là chỗ nghỉ thật của con.
- Gõ cửa trước khi vào phòng. Một việc nhỏ nhưng cho con thấy không gian riêng được tôn trọng.
- Giữ vài "điểm chạm" cố định: bữa tối chung, đi chợ cuối tuần, chở con đi học. Những quãng ngồi cạnh nhau không cần nhìn mặt thường là lúc tuổi teen dễ mở lời nhất.
- Nói về nghỉ ngơi như chuyện bình thường, kể cả cha mẹ cũng nghỉ. Đừng gắn nghỉ với tội lỗi hay lười biếng.
Áp lực thi cử và lo âu học đường là chủ đề riêng của wiki khác trong hệ. Nhưng một bạn trẻ có thời gian nghỉ đều đặn thường đứng vững hơn khi mùa thi tới.
Khi nào cần tìm hỗ trợ
Hãy đưa con đi khám, bắt đầu từ bác sĩ nhi hoặc nội tổng quát, và hỏi về chuyên gia tâm lý lâm sàng hay tâm thần nếu cần, khi thấy:
- Buồn bã, chán nản, mất hứng với mọi thứ kéo dài trên hai tuần.
- Thay đổi rõ về ăn uống, cân nặng, giấc ngủ.
- Rút khỏi bạn bè, gia đình; kết quả học tập tụt đột ngột kèm thay đổi tâm trạng.
- Mệt mỏi kéo dài vài tuần dù đã nghỉ, sốt hoặc sụt cân không rõ lý do.
Nếu con nói hoặc có dấu hiệu muốn làm hại bản thân, đừng để con một mình, gọi 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất, và báo cho một người tin cậy cùng hỗ trợ. Cha mẹ không nên tự kết luận con "bị bệnh" hay "chỉ làm màu"; để chuyên gia đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi teen hay nằm lì trong phòng có phải là lười không?
Thường là không. Tuổi teen lớn nhanh, học nhiều, chịu nhiều áp lực, và cần thời gian riêng để hồi sức, sắp xếp suy nghĩ. Chỉ nên để ý khi con tránh mặt cả nhà và bạn bè kéo dài, bỏ hết những thứ từng thích, hoặc buồn bã trên hai tuần.
Học sinh cấp ba có cần thời gian rảnh khi đang ôn thi không?
Có. Quãng nghỉ đều đặn giúp đầu óc hồi lại và học tiếp hiệu quả hơn so với học dồn không nghỉ. Thời gian rảnh do con tự chọn, dù chỉ vài giờ mỗi tuần, cũng giúp con giữ được hứng thú và sức bền.
Con dùng điện thoại suốt có phải đang nghỉ ngơi không?
Có lúc có, có lúc không. Một cách kiểm đơn giản là hỏi: sau khi lướt mình thấy khỏe hơn hay mệt hơn. Nếu thường thấy mệt hơn, nên thử đổi sang kiểu nghỉ khác như đi bộ, chơi nhạc, nấu ăn hay gặp bạn.
Cha mẹ nên nói chuyện với con tuổi teen thế nào về nghỉ ngơi?
Nói như chuyện bình thường, không gắn nghỉ với lười. Thỏa thuận vài buổi là thời gian riêng của con, tôn trọng sở thích của con, và giữ những điểm chạm như bữa cơm chung hay lúc đưa đón. Lắng nghe nhiều hơn khuyên.
Khi nào tuổi teen mệt mỏi cần đi khám?
Khi buồn chán, mất hứng thú kéo dài trên hai tuần, ăn ngủ thay đổi rõ, sụt cân, rút khỏi bạn bè gia đình, hoặc mệt kéo dài dù đã nghỉ. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.