Để trẻ thấy chán một chút là chuyện bình thường, thậm chí có ích: cảm giác chán đẩy trẻ tự tìm việc để làm, thay vì chờ người lớn hay màn hình lấp chỗ trống. Cha mẹ không cần xếp kín từng giờ trong ngày của con. Điều cần là một khoảng trống an toàn, vài món đồ đơn giản, và sự kiên nhẫn chịu nghe câu "con chán quá" mà không vội giải cứu.
Chán là gì, và vì sao trẻ hay kêu chán
Các nhà tâm lý học thường mô tả chán là trạng thái muốn làm gì đó có ý nghĩa nhưng chưa tìm ra việc gì đáng làm. Nó khó chịu, giống như một chút bồn chồn. Người lớn cũng chán, nhưng biết tự xoay xở: đi pha ấm trà, gọi cho bạn, dọn tủ. Trẻ nhỏ thì chưa có sẵn kho "việc để làm khi rảnh", nên phản xạ đầu tiên là quay sang người lớn: "Mẹ ơi, con làm gì bây giờ?"
Trẻ ngày nay còn có thêm một lý do. Khi gần như mọi khoảng trống đều được lấp bằng lớp học, đồ chơi bấm nút hay video, trẻ ít có dịp luyện kỹ năng tự lấp khoảng trống. Kỹ năng nào ít dùng thì yếu đi, và quãng chán đầu tiên vì thế càng khó chịu.
Chán có làm trẻ sáng tạo hơn không
Đây là chỗ dễ bị thổi phồng, nên nói cho rõ.
Ý tưởng "chán sinh sáng tạo" được nhắc nhiều trên báo chí. Một nghiên cứu hay được dẫn là của Sandi Mann và Rebekah Cadman (2014), đăng trên tạp chí Creativity Research Journal. Người tham gia được giao một việc nhàm chán, chẳng hạn chép số điện thoại, rồi được yêu cầu nghĩ ra càng nhiều cách dùng cho một vật quen thuộc càng tốt. Nhóm vừa làm việc nhàm chán nghĩ ra nhiều cách dùng hơn nhóm không phải làm.
Có mấy điều cần lưu ý trước khi áp vào chuyện nuôi con:
- Người tham gia là người lớn, không phải trẻ em.
- Đây là thí nghiệm trong phòng, cỡ mẫu nhỏ, đo một kiểu sáng tạo hẹp (nghĩ ra công dụng cho đồ vật).
- Kết quả gợi ý rằng sau một quãng chán, đầu óc có thể lang thang và nảy ý, chứ không chứng minh trẻ cứ chán nhiều là giỏi hơn.
Cũng có nhà nghiên cứu giáo dục ở Anh như Teresa Belton nói về chuyện trẻ cần thời gian "không có gì để làm" để phát triển trí tưởng tượng. Đó là quan điểm dựa trên phỏng vấn và quan sát, đáng tham khảo, nhưng không phải kết luận đo lường chắc chắn. Nói gọn: chán không phải phép màu. Nó chỉ là cánh cửa, và trẻ có bước qua hay không còn tùy chỗ có gì để làm, có ai thúc ép không.
Lịch kín không chừa chỗ cho trẻ tự xoay xở
Nhiều cha mẹ xếp kín lịch cho con vì những lý do rất thương: sợ con thua bạn, sợ con ở nhà chỉ ôm điện thoại, sợ phí thời gian, hoặc đơn giản vì cha mẹ đi làm và cần chỗ gửi con. Không có gì đáng trách trong những nỗi lo ấy.
Chỉ là, khi từng giờ đều có người khác quyết định, trẻ mất dịp tập ba việc:
- Nhận ra mình muốn gì. Muốn vẽ, muốn ra sân, muốn lục tủ đồ cũ, hay chỉ muốn nằm ngắm trần nhà.
- Tự bắt đầu một việc mà không ai giao. Đây là kỹ năng mà người lớn gọi là chủ động.
- Chịu được một quãng khó chịu ngắn mà không cần người khác dỗ hay đưa ngay thứ để quên đi.
Ba việc này không học được trong một lớp nào. Trẻ chỉ tập được khi có khoảng trống thật.
Khi con kêu "chán quá": nên và không nên
| Không nên | Nên thử |
|---|---|
| Đưa ngay điện thoại hay bật tivi cho con im | Nói bình thản: "Ừ, chán thật. Con thử nghĩ xem mình muốn làm gì." |
| Liệt kê một tràng việc cho con chọn | Gợi một hai thứ mở rồi để con tự quyết, hoặc không gợi gì |
| Coi lời kêu chán là hư, là vô ơn | Coi đó là cảm giác bình thường, sẽ qua |
| Giao việc nhà như một hình phạt vì kêu chán | Rủ con phụ việc nhà như chuyện cả nhà cùng làm, không gắn với phạt |
| Lo lắng, cảm thấy mình là cha mẹ tồi | Nhớ rằng mười, hai mươi phút đầu thường khó nhất |
Nhiều cha mẹ kể lại một nhịp quen: con kêu chán, lăn lóc trên sàn, hỏi đi hỏi lại. Rồi đến một lúc im bặt. Ra xem thì con đang dựng "nhà" bằng gối sofa, hay đang vẽ một con cá ba mắt. Không phải lúc nào cũng vậy, nhưng nếu lần nào cha mẹ cũng chen vào trước khi đến được quãng im bặt ấy, con sẽ không bao giờ tới đó.
Dựng một "góc chán" an toàn trong nhà
Không cần phòng riêng. Một góc nhà, một cái thùng, một ngăn tủ là đủ. Ý là có sẵn những thứ trẻ có thể tự lấy mà không cần xin:
- Giấy cũ, bút chì, bút màu, kéo đầu tròn, băng dính.
- Thùng các-tông, lõi giấy vệ sinh, nắp chai, hộp sữa đã rửa sạch.
- Vải vụn, khăn cũ, kẹp phơi đồ để dựng lều.
- Vài cuốn sách tranh, cuốn truyện cũ.
- Đồ nhà bếp an toàn: muỗng gỗ, nồi nhỏ, chén nhựa.
Với trẻ dưới ba tuổi, bỏ ra các món nhỏ có thể gây hóc như nắp chai, hạt, đồ chơi rời. Với mọi lứa tuổi, không để trẻ tự chơi gần nước, bếp lửa, ổ điện hay ban công.
Góc này không cần đẹp. Nó cần được phép bừa bộn trong lúc chơi, rồi cả nhà dọn sau.
Bao nhiêu khoảng trống là vừa
Không có tổ chức nhi khoa nào đặt ra số phút "nên chán mỗi ngày", và cũng không nên đặt. Mỗi nhà một nhịp. Vài gợi ý thực tế:
- Mỗi ngày có ít nhất một quãng không có lịch, không có màn hình, đủ dài để trẻ kịp qua cơn kêu chán và nhập cuộc.
- Cuối tuần có ít nhất nửa ngày để trống.
- Kỳ nghỉ hè không cần kín lớp từ đầu đến cuối; vài tuần thong thả cũng là phần của mùa hè.
Nếu con đang học nhiều nơi, hãy hỏi chính con: "Con thích lớp nào nhất? Lớp nào con muốn nghỉ?" Câu trả lời thường cho cha mẹ nhiều thông tin hơn mọi bảng so sánh.
Khi nào chán không còn là chán
Chán thông thường là thoáng qua: trẻ kêu một lúc rồi tìm được việc, hoặc đổi tâm trạng khi có bạn tới chơi. Cần để ý hơn nếu:
- Trẻ mất hứng thú kéo dài vài tuần với gần như mọi thứ, kể cả những thứ trước đây rất thích.
- Trẻ buồn bã, dễ khóc, cáu bẳn nhiều hơn hẳn, kèm thay đổi ăn uống, ngủ nghỉ.
- Trẻ hay mệt, đau bụng, đau đầu lặp lại, hoặc sụt cân.
- Trẻ nói những câu khiến cha mẹ lo về an toàn của con.
Những lúc ấy, nói chuyện với con, liên hệ cô giáo để hỏi tình hình ở lớp, và đưa con đi khám bác sĩ nhi; bác sĩ có thể giới thiệu thêm chuyên gia tâm lý trẻ em nếu cần. Nếu trẻ có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy ở bên con, gọi 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Đừng tự kết luận hay tự xử lý một mình.
Cha mẹ cũng cần được chán
Một chi tiết nhỏ: trẻ học cách dùng thời gian rảnh phần lớn từ việc nhìn người lớn. Nếu mọi khoảng trống của cha mẹ đều lấp bằng điện thoại, con sẽ thấy đó là cách "đúng" để nghỉ. Lúc chờ cơm chín, ngồi nhìn ra cửa sổ một lúc. Lúc đợi con tan học, để điện thoại trong túi. Không phải để làm gương cho có, mà vì người lớn cũng cần những quãng đầu óc được thả lỏng như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Để trẻ thấy chán có hại không?
Chán thoáng qua không có hại, nó là cảm giác bình thường của mọi lứa tuổi. Quãng chán ngắn có thể thúc trẻ tự tìm việc để làm và tập chịu một chút khó chịu. Chỉ cần để ý khi trẻ mất hứng thú kéo dài vài tuần với hầu hết mọi thứ, kèm buồn bã hay thay đổi ăn ngủ.
Chán có làm trẻ sáng tạo hơn không?
Có nghiên cứu gợi ý mối liên hệ, ví dụ thí nghiệm của Mann và Cadman (2014): sau một việc nhàm chán, người tham gia nghĩ ra nhiều ý hơn. Nhưng đó là thí nghiệm nhỏ trên người lớn, đo một kiểu sáng tạo hẹp. Nên hiểu là chán có thể mở chỗ cho ý tưởng, chứ không bảo đảm trẻ cứ chán là giỏi.
Con kêu chán thì cha mẹ nên làm gì?
Thừa nhận cảm giác của con một cách bình thản, rồi để con tự nghĩ xem mình muốn làm gì. Có thể gợi một hai món đồ đơn giản nhưng đừng giải cứu bằng điện thoại hay tivi. Mười, hai mươi phút đầu thường khó nhất, sau đó nhiều trẻ tự tìm ra việc.
Có nên cho trẻ học nhiều lớp để khỏi chán không?
Lớp học có ích nhưng không nên lấp kín mọi khoảng trống. Trẻ cần cả thời gian không có ai sắp xếp để tập tự quyết và tự bắt đầu một việc. Hỏi con thích lớp nào, muốn bớt lớp nào là cách tốt để cân lại lịch.
Trẻ chán lâu ngày có phải dấu hiệu bệnh không?
Phần lớn là không, nhưng mất hứng thú kéo dài vài tuần, buồn bã, mệt mỏi, đau bụng đau đầu lặp lại hoặc sụt cân thì nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi. Cha mẹ không nên tự chẩn đoán cho con; bác sĩ sẽ khám và giới thiệu chuyên gia khi cần.