Âm thanh để nghỉ ngơi nên nhỏ, vừa đủ làm mờ tiếng làm phiền, thường là nhỏ hơn giọng nói chuyện bình thường. Theo chuẩn nghe an toàn của WHO và ITU (2019), người lớn không nên nghe quá khoảng 80 dB tổng cộng 40 giờ mỗi tuần, trẻ em khoảng 75 dB; mỗi khi âm lượng tăng thêm 3 dB, thời gian an toàn giảm còn một nửa. Hẹn giờ tắt giúp tai được nghỉ khi ta đã thôi cần âm thanh.
Vì sao âm thanh "thư giãn" cũng cần chú ý âm lượng
Đôi tai không phân biệt âm thanh dễ chịu với âm thanh khó chịu. Một bản tiếng mưa êm ái mở to qua tai nghe nhiều giờ vẫn là năng lượng âm thanh dồn vào ốc tai. Bên trong ốc tai có những tế bào lông rất nhỏ chuyển rung động thành tín hiệu thần kinh. Khi bị kích thích quá mức và quá lâu, các tế bào này có thể tổn thương, và ở người, tế bào lông đã chết thì không mọc lại.
Điều đáng lưu ý là âm thanh thư giãn thường được nghe rất lâu: cả buổi làm việc, cả buổi nghỉ trưa, có người cả đêm. Âm lượng tuy không quá to nhưng thời gian dài cộng lại có thể thành đáng kể. Thêm nữa, khi xung quanh ồn, ta có xu hướng vặn to để át, rồi quên vặn nhỏ lại khi về chỗ yên.
Chuẩn nghe an toàn WHO–ITU 2019
Năm 2019, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) công bố chuẩn H.870 về thiết bị và hệ thống nghe an toàn, nằm trong sáng kiến "Make Listening Safe" (Nghe an toàn) của WHO. Chuẩn này đưa ra "liều âm thanh" khuyến nghị:
- Người lớn: khoảng 80 dB, tổng cộng tối đa 40 giờ mỗi tuần.
- Trẻ em và người nhạy cảm: khoảng 75 dB, tổng cộng tối đa 40 giờ mỗi tuần.
Chuẩn này cũng khuyến nghị điện thoại, máy nghe nhạc có chức năng theo dõi liều âm thanh và cảnh báo người dùng. Nhiều điện thoại hiện nay có mục "an toàn tai nghe" hay "mức âm thanh tai nghe" trong phần cài đặt sức khoẻ hoặc âm thanh, có thể bật để xem mình nghe to tới đâu.
Quy tắc 3 dB: to thêm chút, thời gian giảm một nửa
Decibel là thang logarit: tăng 3 dB nghĩa là năng lượng âm thanh gấp đôi. Vì thế, theo nguyên tắc năng lượng ngang nhau mà nhiều chuẩn nghe an toàn dùng, cứ tăng 3 dB thì thời gian nghe an toàn giảm còn một nửa. Bảng dưới đây tính từ mốc 80 dB trong 40 giờ mỗi tuần của người lớn, chỉ để minh hoạ cách tính:
| Mức âm thanh tại tai (khoảng) | Thời gian nghe tối đa mỗi tuần (người lớn) |
|---|---|
| 80 dB | 40 giờ |
| 83 dB | 20 giờ |
| 86 dB | 10 giờ |
| 89 dB | 5 giờ |
| 92 dB | 2 giờ 30 phút |
| 95 dB | khoảng 1 giờ 15 phút |
Chuyện thang decibel vì sao là logarit thuộc về toán học, wiki toán trong hệ đã giải thích. Ở đây chỉ cần nhớ: vặn to thêm một chút, tưởng không đáng kể, nhưng thời gian an toàn bị cắt rất nhanh.
Biết mình đang nghe to cỡ nào mà không cần máy đo
Không ai đeo máy đo decibel bên mình, nên vài dấu hiệu thực tế giúp ước lượng:
- Thử nói chuyện: đeo tai nghe đang phát, nói với người ngồi cạnh cách khoảng một sải tay. Nếu phải nói to hay hét mới nghe thấy nhau, âm lượng đang quá cao.
- Người bên cạnh nghe được tiếng lọt ra từ tai nghe của bạn: quá to.
- Sau khi tháo tai nghe, tai ù ù, nghe mọi thứ như bị bọc lại: đó là dấu hiệu tai vừa bị quá tải.
- Âm thanh để nghỉ, như tiếng mưa, ồn hồng, nhạc ambient, nên nhỏ tới mức vẫn nghe được tiếng người gọi trong phòng.
Có một "quy tắc 60–60" phổ biến trên mạng: nghe không quá 60% âm lượng tối đa, không quá 60 phút mỗi lần. Đây là mẹo dễ nhớ chứ không phải chuẩn chính thức, vì 60% của mỗi máy, mỗi tai nghe cho ra mức âm khác nhau. Dùng nó như lời nhắc, không như con số an toàn tuyệt đối.
Hẹn giờ tắt: cho tai cùng được nghỉ
Khi dùng âm thanh để thả lỏng, để chợp mắt hay đọc sách, phần lớn lợi ích nằm ở những phút đầu: âm thanh che tiếng làm phiền, giúp ta dịu lại. Sau đó, âm thanh chạy tiếp hàng giờ thường không cần thiết. Hẹn giờ tắt có mấy cái lợi:
- Giảm tổng thời gian tai tiếp xúc âm thanh trong ngày.
- Không để tai nghe phát suốt khi ta đã ngủ quên, đè lên tai.
- Tiết kiệm pin, không bị đánh thức bởi đoạn quảng cáo hay đoạn nhạc lạ chen vào.
Hầu hết điện thoại có hẹn giờ trong ứng dụng đồng hồ, với tuỳ chọn dừng phát nhạc khi hết giờ. Nhiều loa, quạt, thiết bị tạo tiếng ồn cũng có nút hẹn giờ. Mốc ba mươi đến sáu mươi phút hợp với phần lớn mục đích nghỉ ngơi.
Tai nghe, loa và lúc nằm nghỉ
| Cách nghe | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Loa đặt cách giường vài bước | Âm thanh lan đều, không dí sát tai, không vướng | Có thể làm phiền người ở cùng phòng |
| Tai nghe nhét tai | Riêng tư, che ồn tốt | Đè tai khi nằm nghiêng, dễ đau ống tai nếu đeo nhiều giờ; giữ sạch |
| Tai nghe chụp tai | Thoải mái hơn nhét tai khi ngồi | Không hợp để nằm nghiêng |
| Tai nghe chống ồn chủ động | Bớt tiếng ồn trầm nên không phải vặn to | Không nên đeo khi đi đường; xem bài riêng ở danh mục tiếng ồn |
Nếu ở phòng chung, loa nhỏ đặt gần mình hơn người kia, âm lượng thấp, là cách dung hoà. Với trẻ em, ưu tiên loa đặt xa, không cho trẻ đeo tai nghe khi nằm nghỉ, và dùng mức nhỏ hơn người lớn.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám tai mũi họng nếu: tai ù kéo dài hơn một ngày sau khi nghe to hoặc ở chỗ ồn; thấy nghe kém đi, phải vặn tivi to hơn trước, hay nghe người khác nói như lầm bầm; nghe tiếng rít, tiếng ve trong tai kéo dài. Đi khám ngay nếu một bên tai đột ngột nghe kém, hoặc ù tai kèm chóng mặt: những tình trạng này cần được đánh giá sớm. Đau tai, chảy dịch tai sau khi đeo tai nghe nhiều cũng cần đi khám, không tự ngoáy hay nhỏ gì vào tai.
Góc nhìn hôm nay
Tai là cơ quan chịu khó, làm việc cả khi ta ngủ, và không có nút nghỉ. Bảo vệ tai không có nghĩa là bỏ âm thanh thư giãn, chỉ cần ba thói quen: vặn nhỏ, ưu tiên loa đặt xa, hẹn giờ tắt. Ai muốn đọc nguồn gốc có thể tìm tài liệu "Make Listening Safe" và chuẩn H.870 trên trang của WHO và ITU, cả hai đều công khai.
Câu hỏi thường gặp
Nghe nhạc bao nhiêu decibel là an toàn?
Theo chuẩn WHO–ITU 2019, người lớn nên nghe khoảng 80 dB tối đa 40 giờ mỗi tuần, trẻ em khoảng 75 dB. Mỗi khi tăng thêm 3 dB, thời gian an toàn giảm còn một nửa. Âm thanh để nghỉ ngơi nên còn nhỏ hơn mức này.
Quy tắc 60–60 khi nghe tai nghe là gì?
Đó là mẹo phổ biến: nghe không quá 60% âm lượng tối đa và không quá 60 phút mỗi lần. Nó dễ nhớ nhưng không phải chuẩn chính thức, vì mỗi thiết bị cho mức âm khác nhau. Dùng như lời nhắc, kết hợp với tính năng đo âm lượng tai nghe trên điện thoại.
Có nên đeo tai nghe khi nằm nghỉ cả đêm?
Không nên. Đeo tai nghe nhét tai nhiều giờ khi nằm dễ đau ống tai và tai tiếp xúc âm thanh quá lâu. Nên dùng loa đặt cách giường vài bước, âm lượng nhỏ và hẹn giờ tắt sau ba mươi đến sáu mươi phút.
Ù tai sau khi nghe nhạc to có sao không?
Ù tai thoáng qua sau khi nghe to là dấu hiệu tai vừa bị quá tải, nên cho tai nghỉ và giảm âm lượng lần sau. Nếu ù kéo dài hơn một ngày hoặc thấy nghe kém, hãy khám tai mũi họng. Nghe kém đột ngột một bên hoặc ù kèm chóng mặt thì đi khám ngay.
