Đọc sách là hoạt động được nhiều người chọn nhất khi được hỏi điều gì giúp họ nghỉ ngơi, theo khảo sát Rest Test năm 2016 với khoảng 18.000 người ở 134 nước. Đọc sách giấy buổi tối hợp với nếp thư giãn vì nó chậm, không có thông báo chen ngang và có điểm dừng rõ ràng ở cuối mỗi chương. Chọn sách nhẹ, đọc dưới đèn vàng dịu, đặt trước số trang – vậy là đủ.
Rest Test: đọc sách đứng đầu danh sách
Năm 2016, nhà báo khoa học Claudia Hammond cùng nhóm nghiên cứu tại Đại học Durham, phối hợp với đài BBC Radio 4 và quỹ Wellcome, mở một bảng hỏi trực tuyến về nghỉ ngơi. Họ hỏi người tham gia: hoạt động nào khiến bạn thấy được nghỉ ngơi nhất? Đọc sách đứng đầu, tiếp theo là ở giữa thiên nhiên, ở một mình, nghe nhạc, không làm gì cả. Kết quả này được Hammond kể lại trong cuốn The Art of Rest (2019).
Cần hiểu đúng giới hạn: đây là khảo sát những người tự nguyện tham gia, nhiều người là thính giả đài phát thanh, nên không đại diện cho mọi tầng lớp. Nó cho biết người ta cảm thấy gì là nghỉ ngơi, không chứng minh đọc sách làm giảm căng thẳng nhiều hơn mọi việc khác. Nhưng việc đọc sách đứng đầu ở một khảo sát lớn như vậy là điều đáng để ý.
Con số "6 phút đọc giảm 68% căng thẳng" từ đâu ra
Trên mạng hay lan truyền câu: "đọc sách sáu phút giảm 68% căng thẳng". Con số này thường được dẫn về một thử nghiệm năm 2009 của công ty Mindlab International, gắn với tên nhà tâm lý học David Lewis. Thử nghiệm được một nhãn hàng đặt làm, kết quả công bố qua báo chí, không thấy đăng trên tạp chí khoa học có bình duyệt. Vì vậy không nên trích con số đó như một sự thật khoa học. Đọc sách có thể giúp thư giãn – nhưng "68%" thì chưa có căn cứ đáng tin.
Vì sao sách giấy hợp với buổi tối
- Không có thông báo. Đọc trên điện thoại, một tin nhắn đến là đủ kéo ta ra khỏi trang sách và vào lại guồng ban ngày.
- Có điểm dừng. Cuối chương là chỗ gấp sách tự nhiên. Mạng xã hội và video thì không có đáy.
- Không phát sáng. Sách giấy đọc nhờ đèn trong phòng, có thể chỉnh dịu tuỳ ý. Ánh sáng màn hình và chuyện nó ảnh hưởng nhịp ngày đêm là đề tài riêng, ở đây chỉ nhắc rằng sách giấy tránh được vấn đề này.
- Tay bận, mắt bận. Khó vừa đọc sách vừa lướt điện thoại, nên đọc sách tự động là "giờ không màn hình".
Máy đọc sách điện tử dùng mực điện tử, không có ứng dụng mạng xã hội, cũng là lựa chọn gần với sách giấy. Còn đọc truyện trên điện thoại thì khó tách khỏi thông báo, nên kém hợp hơn cho buổi tối.
Chọn sách gì cho buổi tối
| Loại sách | Hợp buổi tối? | Lý do |
|---|---|---|
| Tản văn, tuỳ bút, truyện ngắn | Rất hợp | Đọc từng bài, dừng lúc nào cũng được |
| Sách về thiên nhiên, du ký, nấu ăn | Hợp | Nhịp chậm, hình ảnh dễ chịu |
| Tiểu thuyết đã đọc lại | Hợp | Biết trước kết thúc, không bị cuốn đọc thâu đêm |
| Thơ | Hợp | Ngắn, đọc chậm, ít kích thích |
| Trinh thám, giật gân mới | Dễ quá đà | Hồi hộp, muốn đọc thêm "một chương nữa" |
| Sách chuyên môn, tài liệu công việc | Không hợp | Kéo đầu óc về chế độ làm việc |
| Sách về chủ đề đang lo lắng | Không hợp | Nuôi thêm lo âu trước khi ngủ |
Người Việt có kho tản văn rất hợp đọc tối: những trang viết về Hà Nội, về mùa, về món ăn của Thạch Lam (Hà Nội băm sáu phố phường), Vũ Bằng (Thương nhớ mười hai), hay các tập tản văn đương đại. Văn của họ chậm, ấm, không đòi người đọc phải gồng lên.
Đọc thế nào cho nhẹ
- Đặt trước số trang hoặc số chương. "Hai chương rồi tắt đèn" dễ giữ hơn "đọc đến khi buồn ngủ".
- Đèn vàng dịu, chiếu từ bên cạnh hoặc từ sau vai, đủ sáng để mắt không căng. Đọc trong bóng tối quá mờ làm mỏi mắt.
- Ngồi tựa thoải mái, ghế bành hay đầu giường có gối kê lưng. Nằm sấp cầm sách lâu dễ mỏi cổ.
- Để điện thoại ngoài tầm tay. Đọc sách mà điện thoại nằm cạnh gối thì sớm muộn cũng cầm lên.
- Không ép mình. Cuốn nào đọc mãi không vào thì đổi. Buổi tối không phải lúc rèn kỷ luật đọc.
Đọc sách và "thoát khỏi chính mình"
Một lý do khiến đọc sách được xem là nghỉ ngơi nằm ở chỗ nó cho đầu óc một nơi khác để ở. Khi theo một câu chuyện, một chuyến đi trong du ký, sự chú ý rời khỏi những việc lặp đi lặp lại trong ngày. Hammond gọi đó là cảm giác được "thoát ra" – không phải trốn tránh, mà là được tạm đặt các mối bận tâm xuống. Khác với lướt mạng, nơi đầu óc nhảy từ chuyện này sang chuyện khác vài giây một lần, một trang sách giữ sự chú ý đi theo một mạch dài. Chính cái mạch dài, chậm ấy mới là thứ làm đầu óc dịu lại. Vì thế, cuốn sách hợp buổi tối là cuốn đủ cuốn hút để giữ sự chú ý, nhưng không căng đến mức khiến tim đập nhanh.
Đọc cho con, đọc cùng nhau
Với gia đình có con nhỏ, giờ đọc truyện trước khi ngủ thường là phần nếp tối của cả nhà. Chuyện chọn truyện, kể chuyện cho trẻ là một đề tài riêng; ở đây chỉ nhắc rằng cha mẹ cũng có thể giữ thói quen đọc sách của mình sau khi con ngủ, thay vì cầm điện thoại. Có những cặp vợ chồng mỗi người một cuốn, ngồi đọc cạnh nhau nửa tiếng – không nói gì mà vẫn thấy gần.
Khi đọc sách cũng không giúp được
Có người đọc mãi vẫn tỉnh, đầu óc trôi về chuyện lo nghĩ. Đó có thể là dấu hiệu căng thẳng nhiều hơn một cuốn sách có thể giải quyết. Nếu tình trạng khó ngủ, lo nghĩ dồn dập kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng công việc và sinh hoạt, nên đi khám hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý. Ngược lại, có người đọc vài trang đã ngủ gục, sách rơi xuống mặt – chuyện đó vô hại, chỉ cần nhớ tắt đèn.
Góc nhìn hôm nay
Thư viện công cộng ở các thành phố lớn, tủ sách phường xã, hội sách cũ là nơi tìm sách đọc tối mà không tốn kém. Một mẹo nhỏ: để sẵn một cuốn "sách tối" ở đầu giường, khác với cuốn mang theo đi làm. Cuốn đó chỉ đọc buổi tối, lâu dần nó trở thành tín hiệu: cầm nó lên là ngày đã hết.
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách trước khi ngủ có tốt không?
Với nhiều người, đọc sách giấy buổi tối là cách thư giãn dễ chịu: chậm, không có thông báo, có điểm dừng rõ ràng. Nên chọn sách nhẹ và đặt trước số trang để không đọc quá khuya.
Đọc sách 6 phút giảm 68% căng thẳng có đúng không?
Con số này đến từ một thử nghiệm năm 2009 do một công ty thực hiện theo đặt hàng, công bố qua báo chí và không đăng trên tạp chí khoa học có bình duyệt. Không nên coi đó là kết luận khoa học.
Nên đọc sách gì trước khi ngủ?
Tản văn, truyện ngắn, thơ, sách về thiên nhiên hoặc tiểu thuyết đã đọc lại là lựa chọn hợp. Tránh trinh thám giật gân, tài liệu công việc và sách về điều đang khiến mình lo lắng.
Đọc sách trên điện thoại buổi tối có được không?
Được, nhưng khó tách khỏi tin nhắn và mạng xã hội. Nếu dùng, nên bật chế độ không làm phiền. Máy đọc sách mực điện tử gần với trải nghiệm sách giấy hơn.
Rest Test là gì?
Rest Test là khảo sát trực tuyến về nghỉ ngơi năm 2016 do nhóm Đại học Durham phối hợp BBC Radio 4 và quỹ Wellcome thực hiện, với khoảng 18.000 người. Đọc sách là hoạt động được chọn nhiều nhất khi được hỏi điều gì giúp họ nghỉ ngơi.