Một tách trà không có caffeine buổi tối – hoa cúc, tâm sen, gừng, lá dứa – là cách thư giãn nhẹ nhàng nhiều người ưa thích: nước ấm, mùi thơm, mười phút ngồi chậm lại. Nhưng nên hiểu đúng: đó là thức uống thư giãn, không phải thuốc ngủ. Trà xanh, trà đen, trà ô long đều có caffeine, không hợp để uống sát giờ đi ngủ.
Trước hết: trà nào có caffeine
Chữ "trà" trong tiếng Việt dùng cho hai nhóm khác nhau. Nhóm thứ nhất là trà thật, pha từ lá cây chè Camellia sinensis: trà xanh, trà đen, ô long, trà trắng, phổ nhĩ, trà sen ướp. Tất cả đều có caffeine, lượng nhiều ít tuỳ loại và cách pha. Nhóm thứ hai là các thức uống thảo mộc pha từ hoa, lá, rễ của cây khác – hoa cúc, gừng, lá dứa, hoa đậu biếc, atiso – thường không có caffeine.
Một điểm hay nhầm: trà sen (chè ướp hương sen kiểu Hồ Tây) là trà xanh ướp hương, có caffeine. Còn trà tâm sen pha từ tim sen – phần mầm xanh trong hạt sen – là thức uống thảo mộc, không có caffeine. Hai thứ tên gần giống nhau nhưng khác hẳn.
| Thức uống | Có caffeine? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trà xanh, trà Thái Nguyên | Có | Không hợp uống sát giờ ngủ với người nhạy caffeine |
| Trà đen, trà sữa | Có | Trà sữa còn nhiều đường |
| Trà sen ướp (chè Hồ Tây) | Có | Là trà xanh ướp hương sen |
| Trà hoa cúc | Không | Người dị ứng họ Cúc cần cẩn thận |
| Trà tâm sen | Không | Vị đắng; dùng vừa phải |
| Trà gừng | Không | Ấm bụng; người đau dạ dày nên pha loãng |
| Nước lá dứa, hoa đậu biếc | Không | Chủ yếu tạo mùi, màu |
Trà hoa cúc
Ở phương Tây, "chamomile tea" pha từ hoa cúc La Mã hoặc cúc Đức là thức uống buổi tối kinh điển. Ở Việt Nam, người ta quen với trà cúc vàng, cúc chi phơi khô từ các làng hoa. Hai loại khác nhau về loài, nhưng cách dùng giống nhau: vài bông hoa khô, nước nóng, ủ năm phút.
Về bằng chứng, đã có một số thử nghiệm nhỏ về chiết xuất hoa cúc La Mã với giấc ngủ và lo âu, kết quả còn khiêm tốn và không đồng đều. Một tách trà hoa cúc pha loãng khác xa chiết xuất đậm đặc trong thử nghiệm. Vì vậy cách nói đúng là: trà hoa cúc là thức uống ấm, thơm, không caffeine, nhiều người thấy dễ chịu – không phải thuốc an thần.
Người dị ứng với các cây họ Cúc (cúc, cỏ phấn hương, cúc vạn thọ) nên cẩn thận vì có thể dị ứng chéo. Người đang dùng thuốc điều trị lâu dài, đặc biệt thuốc chống đông máu, và bà bầu nên hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên.
Trà tâm sen
Tim sen phơi khô là vị quen thuộc trong các gia đình Việt, nhất là người lớn tuổi hay nói "uống tâm sen cho dễ ngủ". Trong y học cổ truyền, tâm sen được xếp vào nhóm vị đắng, tính mát, được dùng với mục đích an thần. Đó là cách hiểu của y học cổ truyền; các nghiên cứu hiện đại trên tâm sen chủ yếu ở phòng thí nghiệm và động vật, chưa đủ để nói chắc về tác dụng trên người.
Cách dùng phổ thông: một nhúm nhỏ tâm sen khô, hãm nước sôi, uống loãng. Vị khá đắng, nhiều người pha chung vài lát táo đỏ hoặc ít lá dứa. Không nên uống quá đặc, quá nhiều. Người huyết áp thấp, hay lạnh bụng, đi ngoài, người đang dùng thuốc, bà bầu nên hỏi thầy thuốc trước. Chỗ chắc chắn duy nhất là: tâm sen không có caffeine, nên dù tác dụng an thần đến đâu, nó cũng không làm ta tỉnh như trà xanh.
Trà gừng
Trà gừng – vài lát gừng tươi nấu hay hãm nước sôi, có người thêm mật ong – là thức uống ấm bụng của mùa lạnh, mùa mưa. Gừng không phải thứ "giúp ngủ"; giá trị của nó buổi tối nằm ở cảm giác ấm áp và mùi thơm. Gừng nhiều có thể làm nóng rát dạ dày ở người hay ợ nóng, trào ngược, nên pha loãng và không uống khi bụng quá đói.
Lá dứa, hoa đậu biếc và các thức uống quen thuộc khác
Nhiều nhà Việt có sẵn những thứ pha uống buổi tối mà không gọi là "trà": nước lá dứa nấu thơm mùi cơm nếp, nước râu ngô, nước hoa đậu biếc xanh tím, nước sả gừng. Chúng không có caffeine, mùi dễ chịu, phần lớn rẻ và dễ kiếm. Đừng gán cho chúng tác dụng chữa bệnh như các lời truyền miệng hay quảng cáo vẫn gán – hãy coi chúng là một cốc nước ấm có hương vị. Một lưu ý thực tế: các loại "nước mát" nấu sẵn bán ngoài chợ thường có nhiều đường phèn, đường cát; tự nấu ở nhà thì chủ động được độ ngọt. Nước râu ngô, nước mát có tính lợi tiểu nhẹ theo kinh nghiệm dân gian, uống nhiều sát giờ ngủ dễ phải dậy đi vệ sinh.
Uống trà buổi tối sao cho hợp
- Uống sớm hơn giờ lên giường chừng một tiếng. Uống một cốc lớn sát giờ ngủ dễ phải dậy đi vệ sinh giữa đêm.
- Một tách nhỏ là đủ. Mục đích là nghi thức, không phải lượng nước.
- Ít đường hoặc không đường. Trà thảo mộc bán sẵn dạng gói, chai thường có nhiều đường.
- Đọc nhãn trà gói pha trộn. Nhiều loại "trà thảo mộc" đóng gói có trộn trà xanh hoặc trà đen, tức là có caffeine.
- Không trộn thêm "thảo dược ngủ ngon" không rõ nguồn gốc, nhất là sản phẩm quảng cáo như thuốc.
Nghi thức quan trọng hơn thành phần
Pha trà là một chuỗi động tác chậm: đun nước, tráng ấm, bỏ hoa, chờ, rót. Nó buộc người ta dừng tay trong vài phút. Người Nhật có cả một văn hoá trà đạo dựa trên sự chậm rãi ấy; người Việt có thú ngồi uống trà buổi tối ngoài hiên, nói chuyện nhỏ to. Có lẽ phần lớn cái "dễ chịu" của trà buổi tối đến từ đây: hơi ấm trong lòng bàn tay, mùi thơm, và một khoảng không làm gì.
Nếu không thích trà, một cốc nước ấm hay sữa ấm cũng giữ được nghi thức đó.
Những lời quảng cáo nên nghe dè dặt
- "Trà ngủ ngon, uống là ngủ" – không có thức uống thảo mộc nào hiệu quả như vậy với mọi người.
- "Thay thế thuốc ngủ" – không thay được. Ai đang dùng thuốc theo đơn thì không tự ý ngừng.
- "Thải độc, giảm cân, hạ huyết áp" – nếu có quảng cáo như vậy, nên hỏi lại nguồn và hỏi bác sĩ.
Khi nào không nên chỉ dựa vào trà
Nếu khó ngủ kéo dài nhiều tuần, kèm lo âu, buồn chán, hồi hộp, hoặc khó ngủ khiến ban ngày mệt mỏi, lái xe buồn ngủ, thì cần đi khám. Không nên tăng dần lượng trà, tự pha đặc hơn hay chuyển sang các sản phẩm thảo dược mạnh hơn. Bác sĩ nội tổng quát là điểm khởi đầu tốt.
Câu hỏi thường gặp
Buổi tối nên uống trà gì để không mất ngủ?
Nên chọn trà thảo mộc không có caffeine như trà hoa cúc, trà tâm sen, trà gừng, nước lá dứa. Tránh trà xanh, trà đen, trà ô long và trà sữa vào buổi tối nếu nhạy với caffeine.
Trà sen và trà tâm sen khác nhau thế nào?
Trà sen là trà xanh ướp hương hoa sen, có caffeine. Trà tâm sen pha từ phần mầm xanh trong hạt sen, là thức uống thảo mộc không có caffeine và có vị đắng.
Trà hoa cúc có giúp ngủ ngon không?
Một số nghiên cứu nhỏ về chiết xuất hoa cúc cho kết quả khiêm tốn. Một tách trà hoa cúc là thức uống ấm, không caffeine, nhiều người thấy thư giãn, nhưng không phải thuốc ngủ.
Uống trà tâm sen hằng ngày có sao không?
Uống loãng, lượng vừa phải thường được dùng phổ biến. Người huyết áp thấp, hay lạnh bụng, bà bầu hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ hay thầy thuốc trước khi dùng thường xuyên.
Nên uống trà trước khi ngủ bao lâu?
Khoảng một tiếng trước khi lên giường, một tách nhỏ. Uống nhiều sát giờ ngủ dễ phải thức dậy đi vệ sinh giữa đêm.