Ngâm chân nước ấm buổi tối là một thói quen thư giãn quen thuộc của nhiều gia đình Việt: một chậu nước ấm vừa tay, ngâm chừng 10 đến 20 phút, lau khô rồi đi nghỉ. Nó làm đôi chân đỡ mỏi và tạo một khoảng ngồi yên cuối ngày. Nhưng đây là thói quen dễ chịu, không phải cách chữa bệnh, và người bị đái tháo đường, giảm cảm giác ở chân hay có vết thương ở bàn chân cần đặc biệt cẩn thận.
Thói quen của nhiều thế hệ
Ở nhiều vùng quê miền Bắc, mùa đông lạnh buốt, chậu nước nóng pha thêm vài lát gừng hay nắm lá ngải là hình ảnh quen thuộc trước giờ ngủ. Người Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc cũng có tập quán ngâm chân tương tự; ở Nhật có cả những bể ngâm chân công cộng gọi là ashiyu tại các vùng suối nước nóng, khách đi du lịch ngồi ven đường thả chân vào nước.
Điểm chung của các tập quán ấy rất giản dị: chân là phần cơ thể làm việc nhiều mà ít được chăm. Đứng bán hàng, đi bộ, chạy xe cả ngày, buổi tối được thả chân vào nước ấm là một cảm giác ai cũng hiểu.
Ngâm chân làm được gì, không làm được gì
Phần nhiều điều truyền miệng về ngâm chân đã đi quá xa so với bằng chứng. Bảng dưới tách những gì hợp lý với những gì nên nghe dè dặt.
| Điều thường nghe | Hiểu thế nào cho đúng |
|---|---|
| Ngâm chân giúp đỡ mỏi chân | Hợp lý: nước ấm làm cơ và da thư giãn, cảm giác dễ chịu là có thật. |
| Ngâm chân giúp dễ ngủ | Có thể giúp một số người thư giãn hơn trước khi ngủ, nhờ cảm giác ấm và khoảng thời gian ngồi yên. Nghiên cứu về riêng ngâm chân còn nhỏ, không nên coi là cách chữa mất ngủ. |
| Ngâm chân "thải độc" qua lòng bàn chân | Không có cơ sở. Các chậu "thải độc" làm nước đổi màu thường do phản ứng của điện cực kim loại với muối, không phải chất độc từ cơ thể. |
| Ngâm chân chữa huyết áp, chữa bệnh xương khớp | Không phải điều trị. Người có bệnh mạn tính cần theo hướng dẫn của bác sĩ. |
| Ngâm càng nóng càng tốt | Sai. Nước quá nóng có thể gây bỏng, nhất là ở người giảm cảm giác ở chân. |
Một câu hay gặp nữa là "ngâm chân để kéo máu xuống chân". Đúng là da ấm lên thì mạch máu dưới da giãn ra, chân hồng hơn. Nhưng không nên diễn giải thành tác dụng chữa bệnh tuần hoàn. Đây là phản ứng bình thường của da với hơi ấm, giống khi ta hơ tay bên bếp lửa.
Cách ngâm chân an toàn
- Thử nước bằng khuỷu tay hoặc mu bàn tay, không thử bằng chân. Nước chỉ nên ấm, cảm thấy dễ chịu, không thấy rát. Có nhiệt kế thì giữ khoảng ấm vừa, đừng dùng nước vừa đun sôi pha vội.
- Ngâm khoảng 10 đến 20 phút. Ngâm quá lâu làm da nhăn, khô, dễ nứt nẻ về sau.
- Ngồi ghế vững, chậu đặt trên sàn khô. Người lớn tuổi đứng dậy từ tư thế ngồi thấp, chân ướt, dễ trượt ngã.
- Lau thật khô, nhất là kẽ ngón chân, vì kẽ ẩm lâu là chỗ nấm dễ phát triển.
- Thoa kem dưỡng ẩm lên gót nếu da khô, nhưng tránh thoa vào kẽ ngón.
- Đổ nước, rửa chậu, mỗi người một chậu hoặc rửa sạch trước khi người khác dùng.
Thêm gừng, muối, lá thơm có cần không
Nhiều nhà thêm vài lát gừng đập dập, một nắm muối hột, lá ngải cứu, sả hay vỏ bưởi. Những thứ này chủ yếu tạo mùi dễ chịu và cảm giác "ấm hơn". Không có lý do để xem chúng là thuốc. Muối với lượng vừa phải không hại gì với da lành, nhưng có thể làm rát nếu chân đang có vết xước, nứt gót sâu.
Tinh dầu thì cần dè dặt hơn: vài giọt pha loãng có thể thơm, nhưng tinh dầu đậm đặc dễ gây kích ứng da, không nên dùng cho trẻ nhỏ, và người có cơ địa dị ứng nên tránh. Không nhỏ tinh dầu nguyên chất trực tiếp lên da.
Ai cần đặc biệt cẩn thận
Người bị đái tháo đường
Đây là nhóm quan trọng nhất. Bệnh đái tháo đường lâu năm có thể làm tổn thương dây thần kinh ở bàn chân, khiến người bệnh không cảm nhận đúng độ nóng. Nước mà họ thấy "vừa" có thể đã đủ gây bỏng. Vết bỏng, vết phồng nhỏ ở chân người đái tháo đường lại lâu lành và dễ nhiễm trùng. Các khuyến cáo chăm sóc bàn chân cho người đái tháo đường thường dặn: thử nước bằng tay hoặc nhờ người nhà thử, không ngâm chân lâu, kiểm tra bàn chân mỗi ngày. Tốt nhất hỏi bác sĩ điều trị xem có nên ngâm chân không.
Người lớn tuổi
Da người già mỏng, cảm giác nóng lạnh có thể kém đi. Con cháu nên pha nước và thử giúp. Chỗ ngồi phải vững, có chỗ vịn khi đứng dậy.
Người có vết thương, nấm, chàm ở chân
Chân đang có vết loét, vết thương hở, nhiễm trùng, chàm đang chảy dịch thì không nên ngâm, và nên đi khám da liễu hoặc khám chuyên khoa phù hợp.
Bà bầu, người có bệnh tim mạch, giãn tĩnh mạch
Ngâm nước ấm vừa phải thường không có vấn đề với người khoẻ, nhưng người đang có bệnh mạn tính hay đang mang thai nên hỏi bác sĩ của mình, đặc biệt nếu chân sưng phù bất thường.
Trẻ nhỏ
Trẻ không tự đánh giá được nhiệt độ nước. Người lớn luôn pha, thử và ngồi cạnh.
Đặt ngâm chân vào nếp buổi tối
Lợi ích lớn nhất của ngâm chân có lẽ không nằm trong chậu nước, mà ở mười lăm phút ngồi yên. Đó là lúc không cầm điện thoại – vì tay còn bận lau chân – và không làm việc gì khác. Nhiều người kết hợp với nghe một bản nhạc nhẹ, nói chuyện với người nhà, hoặc chỉ ngồi nhìn ra cửa.
Nếu ngâm chân trước khi ngủ, nên làm sớm hơn giờ lên giường chừng nửa tiếng đến một tiếng, để chân khô hẳn và người không còn cảm giác bừng nóng.
Khi nào cần đi khám thay vì ngâm chân
- Chân sưng, đỏ, nóng, đau một bên – nhất là bắp chân – cần khám sớm, vì có thể là vấn đề mạch máu.
- Tê bì, châm chích kéo dài ở bàn chân, mất cảm giác nóng lạnh.
- Vết thương ở chân lâu lành, chảy mủ, có mùi.
- Chân lạnh, tím tái, đau khi đi bộ một đoạn ngắn rồi phải dừng.
- Đau gót kéo dài nhiều tuần dù đã nghỉ ngơi.
Những dấu hiệu này không phải chuyện thư giãn. Ngâm chân có thể che lấp triệu chứng và làm chậm việc đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm chân nước ấm bao lâu là đủ?
Khoảng 10 đến 20 phút là đủ để thư giãn. Ngâm lâu hơn dễ làm da khô, nứt nẻ. Nhớ lau khô kẽ ngón chân sau khi ngâm.
Ngâm chân nước ấm có giúp ngủ ngon không?
Có thể giúp một số người thấy thư giãn và dễ vào giấc hơn, nhờ hơi ấm và khoảng thời gian ngồi yên. Nhưng đây là thói quen hỗ trợ, không phải cách chữa mất ngủ kéo dài.
Người bị tiểu đường có nên ngâm chân không?
Cần rất thận trọng vì có thể giảm cảm giác ở chân, dễ bị bỏng mà không biết. Nên thử nước bằng tay hoặc nhờ người khác thử, ngâm ngắn, kiểm tra chân mỗi ngày, và hỏi bác sĩ điều trị trước.
Ngâm chân với gừng, muối có tác dụng gì?
Gừng, muối, lá thơm chủ yếu tạo mùi và cảm giác dễ chịu. Không có bằng chứng chúng chữa được bệnh. Tránh dùng muối khi chân đang có vết xước hay nứt gót sâu.
Chậu ngâm chân thải độc có thật không?
Không có cơ sở khoa học. Nước đổi màu trong các chậu "thải độc" thường do phản ứng của điện cực kim loại với nước muối, không phải chất độc từ cơ thể thoát ra.