Người làm việc đứng cả ngày (bán hàng, đứng quầy, thu ngân, phục vụ bàn, công nhân dây chuyền, thợ tóc, đầu bếp, giáo viên, bảo vệ) đỡ mỏi chân nhất khi được đổi tư thế thường xuyên, ngồi xuống mỗi khi công việc cho phép, và có giờ nghỉ được ngồi hoặc kê chân lên. Đứng yên một chỗ hàng giờ mệt hơn đi lại. Thảm chống mỏi, ghế tựa cao, giày vừa chân là những thay đổi nhỏ nhưng tạo khác biệt lớn. Chân sưng một bên, đau, nóng đỏ thì cần đi khám ngay.
Vì sao đứng lâu lại mỏi đến vậy
Đứng tưởng nhẹ nhàng hơn mang vác, nhưng đứng yên nhiều giờ có cái khó riêng:
- Cơ chân, cơ lưng phải gồng liên tục để giữ thăng bằng, không có lúc được thả.
- Máu dồn xuống chân. Khi đi lại, cơ bắp chân co bóp giúp đẩy máu về tim. Đứng yên thì "cái bơm" này ít hoạt động, máu và dịch đọng lại, chân sưng nặng về chiều.
- Bàn chân chịu lực dồn lên vài điểm, nhất là gót và mũi chân, càng đau nếu sàn cứng, giày chật hay đế mỏng.
- Không đổi tư thế: cùng một nhóm cơ chịu tải cả ca.
Các nghiên cứu quan sát trên người lao động cho thấy đứng nhiều giờ mỗi ngày trong thời gian dài liên quan tới đau thắt lưng, đau chân và bàn chân, mệt mỏi, và tình trạng giãn tĩnh mạch chân. Đây là quan hệ liên quan; mỗi người còn chịu ảnh hưởng của tuổi tác, cân nặng, di truyền, thai kỳ.
Đứng yên và đi lại khác nhau thế nào
| Đứng yên một chỗ | Đứng có đi lại | Đứng xen ngồi | |
|---|---|---|---|
| Ví dụ | Thu ngân, công nhân dây chuyền, bảo vệ cổng | Phục vụ bàn, nhân viên kho, y tá | Thợ tóc có ghế đẩu, bán hàng có ghế tựa |
| Cơ bắp chân | Ít co bóp, máu dễ đọng | Co bóp đều | Được nghỉ xen kẽ |
| Cảm giác cuối ca | Thường mỏi, nặng chân nhiều nhất | Mệt toàn thân nhưng chân ít sưng hơn | Đỡ mỏi nhất |
Điều rút ra: thứ gây mệt không chỉ là "đứng" mà là "đứng yên lâu". Xen kẽ đứng, đi, ngồi là nguyên tắc chung.
Nhịp nghỉ chân trong một ca
Bài này không hướng dẫn bài tập giãn cơ (có wiki riêng trong hệ). Ở đây bàn chuyện nhịp nghỉ và thói quen:
- Đổi chân trụ, đổi tư thế thường xuyên: dồn trọng lượng sang chân kia, gác một chân lên thanh ngang thấp nếu quầy có, rồi đổi.
- Đi vài bước mỗi khi có thể: đi lấy đồ, đi một vòng quầy lúc vắng khách.
- Ngồi xuống bất cứ khi nào việc cho phép: lúc vắng khách, lúc chờ máy chạy, lúc làm sổ sách.
- Dùng trọn giờ nghỉ giữa ca để ngồi, tốt nhất có chỗ kê chân lên ghế thấp hoặc thùng hàng sạch.
- Giờ nghỉ trưa: nếu được, nằm hoặc ngồi kê chân cao hơn một chút cho đỡ nặng.
- Về nhà: tối ngồi nghỉ kê chân lên gối, ngâm chân nước ấm vừa phải nếu thấy dễ chịu (người đái tháo đường, giảm cảm giác ở chân cần thử nước bằng tay hoặc nhiệt kế để tránh bỏng).
Theo Bộ luật Lao động 2019 (Điều 109), người làm từ 6 giờ trở lên trong ngày được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục, và người sử dụng lao động bố trí thêm các đợt nghỉ giải lao ghi trong nội quy. Với người đứng cả ca, những đợt nghỉ này nên là lúc được ngồi.
Những thứ giúp đỡ mỏi chân
Ghế tựa cao, ghế đẩu
Nhiều việc đứng có thể làm trong tư thế nửa ngồi nửa đứng: ghế cao để tựa mông, chân vẫn chạm sàn. Ở Anh, quy định về nơi làm việc từ năm 1992 yêu cầu bố trí chỗ ngồi phù hợp khi công việc có thể làm ở tư thế ngồi. Ở Việt Nam chưa có quy định cụ thể như vậy, nhưng nhiều siêu thị, cửa hàng đã tự đặt ghế cho thu ngân. Ghế ở quầy không phải dấu hiệu lười, mà là cách để người lao động giữ sức suốt ca.
Thảm chống mỏi
Thảm cao su hoặc xốp dày đặt ở chỗ đứng cố định giúp sàn bớt cứng. Đặt sao cho mép không làm vấp ngã, và chọn loại chống trơn ở khu vực ẩm như bếp.
Giày dép
- Vừa chân, mũi giày đủ rộng cho ngón chân cử động.
- Đế có độ êm, không quá mỏng, không quá cao. Giày cao gót cả ca làm dồn lực lên mũi chân.
- Thay giày khi đế đã mòn, xẹp.
- Bếp, nơi ẩm ướt: đế chống trơn.
Tất áp lực
Một số người đứng nhiều được bác sĩ khuyên dùng tất áp lực để giảm sưng chân. Đây là dụng cụ y tế, cần chọn đúng loại và mức áp lực; hỏi bác sĩ trước khi dùng, nhất là người có bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh mạch máu.
Người sử dụng lao động có thể làm gì
- Đặt ghế tựa cao ở quầy, cho phép ngồi khi vắng khách.
- Xoay vòng vị trí: luân phiên giữa việc đứng yên và việc đi lại, việc ngồi.
- Thảm chống mỏi ở chỗ đứng cố định.
- Phòng nghỉ có ghế, có chỗ kê chân, gần chỗ làm để không mất hết giờ nghỉ vào việc đi lại.
- Không quy định giày cao gót, giày cứng khi không thật sự cần.
- Lưu ý riêng cho lao động nữ mang thai: sắp xếp công việc bớt đứng lâu theo tư vấn của bác sĩ.
Khi nào cần đi khám
- Đi khám ngay nếu một bên chân đột ngột sưng, đau, nóng, đỏ: đây là dấu hiệu cần bác sĩ kiểm tra sớm, không tự xoa bóp.
- Gọi 115 nếu đột ngột khó thở, đau ngực, ho ra máu, nhất là khi kèm sưng đau chân.
- Đi khám nội tổng quát nếu chân sưng cả hai bên kéo dài, không đỡ sau một đêm nghỉ, kèm khó thở khi nằm.
- Tĩnh mạch nổi ngoằn ngoèo, đau nhức, da chân đổi màu, vết loét lâu lành: khám chuyên khoa theo giới thiệu của bác sĩ.
- Đau gót, lòng bàn chân kéo dài nhiều tuần, đau thắt lưng lan xuống chân, tê chân.
- Phụ nữ mang thai đứng nhiều thấy phù chân nhiều, đau đầu, nhìn mờ: đi khám sản ngay.
Góc nhìn hôm nay: kiểm tra một ca làm
Ca làm tới, thử đếm: mình ngồi được mấy lần, mỗi lần bao lâu? Có lúc nào đứng yên liền một tiếng không? Chỉ cần thêm hai việc: tận dụng mỗi lúc vắng khách để ngồi hoặc đi vài bước, và giờ nghỉ thì nhất định ngồi, kê chân. Tối về, so cảm giác nặng chân với hôm trước. Nếu nơi làm chưa có ghế tựa hay thảm, thử đề xuất với quản lý: đó là chi phí nhỏ cho sức khoẻ của cả nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Đứng cả ngày bị mỏi chân phải làm sao?
Đổi tư thế thường xuyên, đi vài bước và ngồi xuống bất cứ khi nào công việc cho phép, dùng giờ nghỉ để ngồi kê chân. Thảm chống mỏi, ghế tựa cao và giày vừa chân đế êm giúp đỡ mỏi đáng kể.
Vì sao đứng yên lại mỏi hơn đi bộ?
Khi đi, cơ bắp chân co bóp giúp đẩy máu về tim và các nhóm cơ được nghỉ xen kẽ. Khi đứng yên, máu và dịch dễ đọng ở chân, cùng một nhóm cơ phải gồng liên tục, nên chân nặng và sưng nhanh hơn.
Đứng nhiều có gây giãn tĩnh mạch không?
Các nghiên cứu quan sát cho thấy đứng nhiều giờ mỗi ngày trong thời gian dài liên quan tới giãn tĩnh mạch chân, cùng với các yếu tố khác như tuổi, di truyền, thai kỳ. Thấy tĩnh mạch nổi, đau nhức, da đổi màu thì nên đi khám.
Chân sưng một bên có nguy hiểm không?
Một bên chân đột ngột sưng, đau, nóng đỏ cần đi khám ngay, không tự xoa bóp. Nếu kèm khó thở, đau ngực đột ngột thì gọi 115.
Người đứng cả ca có được nghỉ giữa giờ không?
Có. Theo Bộ luật Lao động 2019, người làm từ 6 giờ trở lên trong ngày được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục, làm ban đêm ít nhất 45 phút, ngoài ra còn các đợt nghỉ giải lao theo nội quy.
