Ngày nắng nóng, nghỉ dưới tán cây là cách nghỉ lâu đời và hiệu quả của người Việt: tán lá chặn ánh nắng trực tiếp, lá cây thoát hơi nước làm không khí quanh đó dịu hơn, gió luồn qua tán tạo cảm giác mát mà không cần điện. Gốc đa đầu làng, quán nước dưới gốc cây, hàng cây ven đường đều là "trạm nghỉ" tự nhiên. Nhưng nắng nóng cũng nguy hiểm: biết dấu hiệu say nắng, kiệt sức do nóng và tránh giờ gắt nhất là phần không thể thiếu của nghỉ ngơi mùa hè.
Vì sao dưới tán cây lại mát
| Cơ chế | Giải thích phổ thông |
|---|---|
| Che nắng | Tán lá chặn phần lớn bức xạ mặt trời chiếu thẳng vào người và mặt đất dưới gốc |
| Thoát hơi nước | Lá cây liên tục thoát hơi nước; nước bốc hơi lấy đi nhiệt, làm không khí quanh tán dịu hơn |
| Mặt đất mát hơn | Đất, cỏ dưới bóng cây không bị nung nóng như bê tông, nhựa đường ngoài nắng, nên bớt hơi nóng hắt lên |
| Gió lùa | Không gian thoáng dưới tán để gió đi qua, mang hơi mồ hôi đi, cảm giác mát hơn |
Ở thành phố, nơi bê tông và nhựa đường giữ nhiệt cả ngày lẫn đêm, các nhà khoa học nói tới hiện tượng "đảo nhiệt đô thị": trung tâm thành phố thường nóng hơn vùng ngoại ô xung quanh. Cây xanh là một trong những cách đơn giản nhất để làm dịu hiện tượng này, đó là lý do nhiều thành phố trên thế giới đặt mục tiêu tăng độ che phủ tán cây trên đường phố.
Gốc cây trong đời sống người Việt
Trong làng quê Việt Nam xưa, cây đa đầu làng, cây gạo đầu đình không chỉ là cảnh quan mà là nơi nghỉ chân: người đi chợ về ngồi nghỉ, trẻ con chơi đùa, người làm đồng ăn cơm trưa. Câu ca dao "Cây đa, giếng nước, sân đình" gói gọn hình ảnh ấy. Quán nước chè dưới gốc cây đầu ngõ, chiếc ghế nhựa vỉa hè dưới hàng sấu, hàng xà cừ ở Hà Nội, hàng me, hàng dầu ở Thành phố Hồ Chí Minh vẫn là nơi người lao động dừng chân giữa ngày.
Nghỉ dưới tán cây khác nghỉ trong phòng điều hoà ở chỗ: ta vẫn ở ngoài trời, vẫn nghe tiếng lá, thấy nắng xuyên qua kẽ lá, có gió thật. Với nhiều người, đó là một quãng nghỉ "có thiên nhiên", phù hợp với những gì các nghiên cứu về phục hồi chú ý mô tả: cảnh lá rung, ánh nắng lốm đốm thu hút nhẹ nhàng, cho đầu óc nghỉ.
Nghỉ dưới tán cây cho đúng cách
- Chọn cây tán rộng, dày, bóng râm đủ phủ chỗ ngồi; tránh cây cành khô, cây mục, cây đang nghiêng.
- Không ngồi dưới gốc cây khi có giông, sét, gió mạnh: nguy cơ cành gãy, cây đổ, sét đánh.
- Mang nước uống, uống từng ngụm đều, kể cả khi chưa thấy khát.
- Đội mũ rộng vành, mặc áo sáng màu, thoáng khi đi giữa các bóng cây.
- Để ý côn trùng, kiến, nhất là khi ngồi bệt dưới đất.
- Dọn rác mang về, không đóng đinh, buộc dây vào thân cây.
Nắng nóng: khi nghỉ ngơi trở thành chuyện an toàn
Với người làm việc ngoài trời (công nhân xây dựng, người giao hàng, bán hàng rong, nông dân), nghỉ dưới bóng mát giữa giờ không chỉ để dễ chịu mà để phòng bệnh do nóng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và cơ quan y tế nhiều nước khuyến cáo trong những đợt nắng nóng: tránh làm việc nặng giữa trưa, nghỉ thường xuyên ở chỗ mát, uống đủ nước.
Dấu hiệu cần dừng lại nghỉ ngay
| Tình trạng | Dấu hiệu | Làm gì |
|---|---|---|
| Chuột rút do nóng | Co rút, đau cơ chân tay khi làm việc nặng ngoài nắng | Dừng việc, vào chỗ mát, uống nước |
| Kiệt sức do nóng | Mệt lả, vã nhiều mồ hôi, chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, da lạnh ẩm | Vào chỗ mát, nằm nghỉ, nới quần áo, uống nước từng ngụm, chườm mát; không đỡ trong khoảng một giờ thì đi khám |
| Say nắng, sốc nhiệt | Lú lẫn, nói lắp, da nóng, có thể khô; ngất, co giật | Gọi 115 ngay; trong lúc chờ, đưa vào chỗ mát, làm mát cơ thể bằng nước, quạt |
Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim mạch, bệnh mạn tính dễ bị ảnh hưởng hơn. Người đang dùng thuốc điều trị lâu dài nên hỏi bác sĩ về cách phòng nóng phù hợp.
Trẻ em và người cao tuổi ngày nắng
Trẻ nhỏ mải chơi, ít khi tự nhận ra mình khát hay quá nóng; người cao tuổi thì cảm giác khát thường kém đi. Với hai nhóm này, người lớn trong nhà cần chủ động: nhắc uống nước, cho chơi ở chỗ có bóng mát, tránh ra ngoài giữa trưa, để ý những dấu hiệu như mệt lả, lừ đừ, ít đi tiểu, da đỏ nóng. Tuyệt đối không để trẻ ngồi một mình trong ô tô đóng kín, dù chỉ vài phút: nhiệt độ trong xe đỗ ngoài nắng tăng rất nhanh, có thể gây nguy hiểm tính mạng.
Người lao động ngoài trời
Với công nhân xây dựng, người giao hàng, người bán hàng rong, giờ nghỉ dưới bóng mát là nhu cầu an toàn chứ không phải xa xỉ. Bộ luật Lao động 2019 quy định nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục cho người làm từ 6 giờ trở lên trong ngày (Điều 109); trong những đợt nắng nóng, nhiều nơi còn điều chỉnh giờ làm, lùi giờ nghỉ trưa, bố trí lán che, nước uống. Người sử dụng lao động có trách nhiệm bảo đảm điều kiện làm việc an toàn; chi tiết nên hỏi công đoàn, bộ phận an toàn lao động.
Đem bóng mát về gần mình
- Ở nhà: trồng cây leo, giàn mướp, giàn hoa giấy che nắng cho hiên, ban công; một chậu cây lớn ở hướng nắng chiều.
- Ở cơ quan, nhà máy: đề xuất góc nghỉ có mái che, cây xanh, quạt, nước uống cho người làm ngoài trời.
- Ở khu phố: tham gia trồng, chăm cây ở tổ dân phố; giữ gìn những cây lớn đang có, vì cây lớn mất hàng chục năm mới thay được.
- Khi đi đường: chọn lối có hàng cây, đi bộ ở phía có bóng râm.
Gió trời và gió quạt
Người Việt quen với gió trời: gió nồm Nam mùa hè, gió sông, gió biển. Nhiều nhà xưa được thiết kế để đón gió, với hiên rộng, cửa nhìn hướng Nam, sân trong. Nghỉ ở chỗ có gió tự nhiên, nếu đủ mát, thường dễ chịu và đỡ khô hơn ngồi lâu trong phòng điều hoà lạnh sâu. Nhưng khi trời quá nóng, điều hoà, quạt là cần thiết để an toàn, nhất là cho người già và trẻ nhỏ. Không có gì phải ngại.
Góc nhìn hôm nay: tìm "gốc cây của mình"
Trên đường đi làm, quanh chỗ làm hay gần nhà, tìm một gốc cây lớn có chỗ ngồi: ghế đá, bậc thềm, quán nước. Lần tới khi nắng trưa làm đầu óc nặng nề, dành mười phút ngồi đó, nhìn nắng xuyên lá, nghe gió. Đó là một quãng nghỉ có sẵn, miễn phí, mà các thế hệ trước đã biết dùng từ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngồi dưới gốc cây lại mát?
Tán lá chặn nắng trực tiếp, lá cây thoát hơi nước làm không khí quanh tán dịu hơn, mặt đất dưới bóng cây không bị nung nóng như bê tông, và gió lùa qua tán mang hơi nóng đi.
Có nên trú mưa dưới gốc cây không?
Không nên khi có giông, sấm sét hay gió mạnh, vì nguy cơ sét đánh, cành gãy, cây đổ. Lúc đó cần vào nhà hoặc công trình kiên cố.
Dấu hiệu say nắng là gì?
Say nắng, sốc nhiệt có thể gây lú lẫn, nói lắp, da nóng, ngất, co giật. Khi thấy những dấu hiệu này, gọi 115 ngay và đưa người bệnh vào chỗ mát, làm mát cơ thể trong lúc chờ.
Làm việc ngoài trời nắng nóng nên nghỉ thế nào?
Tránh làm việc nặng giữa trưa, nghỉ thường xuyên ở chỗ có bóng mát, uống nước đều kể cả khi chưa khát, mặc áo sáng màu thoáng và đội mũ rộng vành. Thấy mệt lả, chóng mặt, buồn nôn thì dừng việc nghỉ ngay.
Đảo nhiệt đô thị là gì?
Là hiện tượng trung tâm thành phố nóng hơn vùng ngoại ô xung quanh do bê tông, nhựa đường giữ nhiệt và ít cây xanh. Tăng cây xanh, mặt nước là một trong những cách làm dịu hiện tượng này.
