"Không gian xanh lam" (blue space) là những nơi có nước mà con người có thể nhìn thấy, đến gần hoặc ở bên: biển, sông, hồ, kênh, thậm chí đài phun nước trong phố. Các nghiên cứu, nhất là dự án BlueHealth của Liên minh châu Âu, ghi nhận thời gian ở gần mặt nước liên quan tới tâm trạng tốt hơn và cảm giác thư thái, tương tự hoặc có khi rõ hơn so với không gian cây xanh. Đây phần lớn là nghiên cứu quan sát, cho thấy liên quan chứ chưa chắc nhân quả. Ở bên nước để nghỉ cũng cần nhớ an toàn: đuối nước có thể xảy ra rất nhanh.
Từ "không gian xanh lục" đến "xanh lam"
Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu về thiên nhiên và sức khoẻ chủ yếu nhìn vào cây xanh: công viên, rừng, đồng cỏ. Khoảng đầu thập niên 2010, một số nhóm, nổi bật là ở Đại học Exeter (Anh), bắt đầu tách riêng mặt nước ra để nghiên cứu, gọi là "không gian xanh lam" để phân biệt với "không gian xanh lục".
Một trong những nghiên cứu sớm là của Mathew White và cộng sự (2010): người tham gia xem nhiều bức ảnh phong cảnh và đánh giá mức độ thích, mức độ thấy dễ chịu. Những cảnh có nước thường được đánh giá cao hơn cảnh chỉ có cây hay chỉ có nhà cửa. Một số phân tích dữ liệu điều tra dân số ở Anh sau đó ghi nhận người sống gần bờ biển có xu hướng tự đánh giá sức khoẻ tốt hơn, sau khi đã tính tới nhiều yếu tố khác.
Dự án BlueHealth và cuốn "Blue Mind"
BlueHealth
Từ năm 2016 đến 2020, Liên minh châu Âu tài trợ dự án BlueHealth, quy tụ các trường đại học và viện nghiên cứu ở nhiều nước, do Đại học Exeter điều phối. Dự án khảo sát hàng chục nghìn người ở nhiều nước về việc họ đến bờ biển, bờ sông, bờ hồ thường xuyên ra sao và cảm thấy thế nào; thử cải tạo một số bờ sông, bờ biển rồi đo xem người dân dùng chúng thế nào; và xem xét cả rủi ro như đuối nước, ô nhiễm nước. Kết quả chung: thăm không gian xanh lam thường xuyên liên quan tới sức khoẻ tinh thần tốt hơn, nhưng độ mạnh khác nhau giữa các nước và các nhóm người.
Blue Mind
Năm 2014, nhà sinh vật học biển người Mỹ Wallace J. Nichols xuất bản cuốn sách phổ thông Blue Mind, tập hợp các câu chuyện và nghiên cứu về cảm giác bình yên khi ở gần nước. Sách giàu cảm hứng, được nhiều người đọc, nhưng là sách phổ thông, một số khẳng định đi xa hơn bằng chứng hiện có; nên đọc như lời mời gọi chứ không như tài liệu khoa học.
Vì sao ở bên nước thấy dễ chịu
| Yếu tố | Giải thích phổ thông |
|---|---|
| Khoảng mở rộng | Mặt nước tạo khoảng trống trước mắt, nhìn được xa, khác hẳn phố xá chật chội |
| Chuyển động nhẹ | Sóng gợn, ánh nắng lấp lánh, thuyền trôi thu hút ánh mắt nhẹ nhàng, hợp với "sự cuốn hút nhẹ" trong lý thuyết phục hồi chú ý của Kaplan |
| Âm thanh đều | Tiếng nước chảy, tiếng sóng có nhịp đều; chuyện âm thanh được bàn kỹ ở danh mục âm thanh thư giãn |
| Không khí mát hơn | Ven sông, hồ, biển thường có gió, dịu hơn giữa phố nắng |
| Hoạt động đi kèm | Đi dạo, đạp xe ven bờ, bơi, chèo thuyền, chơi cát với con |
Không gian xanh lam ở Việt Nam
Việt Nam có bờ biển dài và mạng sông ngòi dày, đô thị nào cũng gắn với một dòng sông hay một mặt hồ. Hà Nội có Hồ Gươm, Hồ Tây, hồ Trúc Bạch; Huế có sông Hương; Đà Nẵng có sông Hàn và bãi biển ngay trong thành phố; Thành phố Hồ Chí Minh có sông Sài Gòn và kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè được cải tạo; miền Tây sống cùng sông nước. Nhiều người có thói quen đi bộ quanh hồ sáng sớm, ngồi bờ sông hóng gió buổi tối mà không cần gọi tên "không gian xanh lam".
Không cần đi biển xa. Một mặt hồ trong phố, một đoạn bờ kênh sạch sẽ, một bờ sông có ghế ngồi đã là không gian xanh lam để nghỉ ngơi.
Những cách nghỉ bên nước không cần xuống nước
- Đi bộ quanh hồ sáng sớm hoặc chiều muộn, nhịp chậm, không đếm bước.
- Ngồi bờ sông hóng gió buổi tối, nhìn đèn phản chiếu trên mặt nước.
- Đi đò, đi phà qua sông: vài phút trên mặt nước, ngắm hai bờ.
- Ngồi quán nước ven hồ, ghế quay ra mặt nước thay vì quay vào trong.
- Đạp xe đường ven biển lúc nắng dịu.
- Ngắm hoàng hôn trên sông, trên biển: một thú nghỉ không tốn đồng nào, chỉ cần đến đúng giờ.
Những cách này hợp với cả người không biết bơi, người cao tuổi, người có con nhỏ. Điều quan trọng là có thời gian thật sự ở bên nước, nhìn nước, chứ không chỉ đi ngang qua trên đường đi làm.
Mặt nước trong nhà, ngoài sân
Ở nhà, một bể cá nhỏ, một chậu thuỷ sinh, một hòn non bộ có nước chảy cũng là cách nhiều gia đình Việt mang chút "không gian xanh lam" vào nhà. Chưa có nhiều nghiên cứu tốt về những thứ này; chúng là sở thích dễ chịu hơn là "liệu pháp". Với nhà có trẻ nhỏ, bể nước, chum vại phải có nắp đậy chắc.
Nghỉ bên nước: an toàn là trên hết
Ở gần nước có lợi, nhưng nước cũng nguy hiểm. Đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong do tai nạn hàng đầu ở trẻ em tại nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Vài điều cần nhớ:
- Trẻ em ở gần nước luôn cần người lớn trông trong tầm tay, không rời mắt, kể cả khi trẻ biết bơi.
- Chỉ tắm biển ở bãi có cứu hộ, đúng khu vực cho phép, không tắm khi có cờ cấm, sóng lớn, dòng chảy xa bờ.
- Không bơi sau khi uống rượu bia, không bơi một mình ở sông hồ lạ.
- Không ngồi sát mép bờ kè trơn, nhất là sau mưa.
- Không tập thở hay nín thở dưới nước trong bất kỳ hình thức thư giãn nào: có thể ngất mà không báo trước.
- Chú ý chất lượng nước: không bơi ở chỗ nước bẩn, có biển cảnh báo.
Nghỉ bên nước không có nghĩa phải xuống nước. Ngồi nhìn, đi dạo ven bờ đã đủ dễ chịu.
Góc nhìn hôm nay: tìm "mặt nước gần nhất"
Mở bản đồ, tìm mặt nước gần nhà nhất: một hồ, một đoạn sông, một con kênh có lối đi bộ. Tuần này đến đó một lần, ngồi mười lăm phút, không cầm điện thoại, chỉ nhìn mặt nước. Để ý xem nhịp thở, tâm trạng có thay đổi không. Nếu thấy dễ chịu, đó có thể là chỗ nghỉ quen của mình.
Người có bệnh tim mạch, đang mang thai, người cao tuổi khi đi biển nên tránh nắng gắt, mang đủ nước, và hỏi bác sĩ trước nếu định bơi hay tham gia hoạt động dưới nước.
Câu hỏi thường gặp
Không gian xanh lam là gì?
Là những nơi có mặt nước mà con người có thể nhìn thấy, đến gần hoặc ở bên: biển, sông, hồ, kênh, đài phun nước. Thuật ngữ dùng để phân biệt với không gian xanh lục là công viên, rừng, đồng cỏ.
Ở gần biển có tốt cho sức khoẻ không?
Một số nghiên cứu ở Anh và dự án BlueHealth của châu Âu ghi nhận người hay đến hoặc sống gần bờ biển có xu hướng tự đánh giá sức khoẻ, tâm trạng tốt hơn. Đây là mối liên quan trong nghiên cứu quan sát, chưa chứng minh nhân quả.
Dự án BlueHealth là gì?
Là dự án nghiên cứu do Liên minh châu Âu tài trợ từ năm 2016 đến 2020, do Đại học Exeter điều phối, tìm hiểu mối liên quan giữa không gian có nước với sức khoẻ, kể cả lợi ích lẫn rủi ro như đuối nước.
Vì sao nhìn mặt nước thấy bình yên?
Mặt nước tạo khoảng mở, chuyển động nhẹ thu hút ánh mắt mà không đòi gắng sức, kèm gió mát và âm thanh đều. Theo lý thuyết phục hồi chú ý của Kaplan, kiểu thu hút nhẹ này giúp đầu óc được nghỉ.
