Lý thuyết phục hồi chú ý (attention restoration theory) của hai nhà tâm lý học Rachel và Stephen Kaplan, trình bày trong sách The Experience of Nature (1989), giải thích vì sao ở giữa thiên nhiên đầu óc thấy nhẹ: công việc hằng ngày bắt ta dùng sự chú ý có chủ đích liên tục cho tới khi nó mỏi, còn cây cối, mặt nước, mây trời thu hút ta một cách nhẹ nhàng, không đòi gắng sức, nhờ đó phần chú ý mỏi mệt được nghỉ. Nhiều thí nghiệm ủng hộ ý này ở một số phép đo, nhưng bằng chứng chưa đồng đều.
Hai kiểu chú ý
Từ cuối thế kỷ 19, nhà tâm lý học người Mỹ William James đã phân biệt sự chú ý cần gắng sức với sự chú ý tự nhiên bị cuốn theo. Vợ chồng Kaplan phát triển ý này thành lý thuyết:
| Chú ý có chủ đích | Chú ý bị cuốn nhẹ nhàng | |
|---|---|---|
| Cần gắng sức không | Có, phải kìm những thứ gây xao nhãng | Không, tự đến |
| Ví dụ | Đọc hợp đồng, lái xe giờ cao điểm, làm bảng tính, nghe giảng | Nhìn lá cây rung, mây trôi, sóng vỗ, đàn cá bơi |
| Dùng lâu thì | Mỏi: khó tập trung, dễ cáu, dễ sai | Không mỏi, còn giúp phần chú ý kia được nghỉ |
Kaplan gọi trạng thái mỏi của chú ý có chủ đích là mệt mỏi chú ý. Theo họ, cách tốt để hồi lại không phải là cố gắng hơn, mà là đến một môi trường cho phép phần chú ý đó nghỉ.
Bốn đặc điểm của một môi trường phục hồi
Vợ chồng Kaplan mô tả bốn đặc điểm khiến một nơi chốn giúp đầu óc hồi lại. Thiên nhiên thường có đủ cả bốn, nhưng một nơi khác cũng có thể có.
- Cảm giác "đi khỏi" (being away): thoát khỏi những thứ thường ngày đòi hỏi mình, về không gian hoặc chỉ trong cảm nhận.
- Độ rộng (extent): nơi đó đủ lớn, đủ mạch lạc để ta có cảm giác như bước vào một thế giới khác, không phải một góc bé bị chen chúc.
- Sự cuốn hút nhẹ (soft fascination): có những thứ đáng nhìn nhưng không đòi hỏi nhiều, để đầu óc còn chỗ cho suy nghĩ riêng. Một trận bóng gay cấn cũng cuốn hút, nhưng là cuốn hút mạnh, không để đầu óc nghỉ.
- Sự phù hợp (compatibility): nơi đó hợp với điều ta muốn làm lúc ấy; muốn đi dạo thì có đường, muốn ngồi thì có chỗ.
Nhìn bốn điều này, dễ hiểu vì sao một công viên xanh có thể làm đầu óc nhẹ, trong khi một trung tâm thương mại cũng rộng và đẹp lại thường làm ta mệt: ở đó sự chú ý bị kéo liên tục bởi đèn, quảng cáo, tiếng nhạc, đám đông.
Bằng chứng: những thí nghiệm nổi tiếng
Đi dạo trong vườn cây và đi dạo giữa phố
Năm 2008, Marc Berman, John Jonides và Stephen Kaplan công bố trên tạp chí Psychological Science một thí nghiệm ở thành phố Ann Arbor (Mỹ). Người tham gia làm bài tập gây mệt chú ý, rồi đi bộ khoảng gần một tiếng hoặc trong vườn thực vật, hoặc trên phố đông xe. Sau khi đi trong vườn cây, kết quả bài kiểm tra trí nhớ và chú ý (đọc ngược dãy số) tốt lên rõ hơn so với sau khi đi phố. Cùng bài báo, một thí nghiệm khác cho thấy chỉ xem ảnh thiên nhiên cũng có tác dụng nhỏ hơn. Mẫu nghiên cứu khá nhỏ, vài chục người.
Tổng quan các nghiên cứu
Các nhà khoa học sau đó gom nhiều nghiên cứu lại. Một tổng quan có hệ thống năm 2016 (nhóm của Heather Ohly, Anh) ghi nhận bằng chứng ủng hộ ở một số phép đo chú ý, nhưng không phải phép đo nào cũng thấy, và chất lượng nghiên cứu không đồng đều. Nói cách khác, ý tưởng có cơ sở, nhưng chưa nên coi là quy luật chắc chắn.
Lý thuyết anh em: giảm căng thẳng
Cùng thời với Kaplan, nhà nghiên cứu Roger Ulrich đưa ra một hướng giải thích khác: cảnh thiên nhiên có nước, cây, khoảng mở làm ta dịu lại về cảm xúc và cơ thể gần như ngay lập tức, có lẽ vì con người đã sống hàng trăm nghìn năm trong những khung cảnh như vậy. Lý thuyết của Ulrich nhấn mạnh căng thẳng, lý thuyết của Kaplan nhấn mạnh sự chú ý. Hai hướng không loại trừ nhau. Ulrich cũng là tác giả nghiên cứu nổi tiếng năm 1984 về bệnh nhân có cửa sổ nhìn ra cây xanh, được bàn ở một bài riêng trong danh mục này.
Những điều lý thuyết chưa trả lời được
- Thiên nhiên nào thì tốt: rừng rậm, đồng lúa, bãi biển hay công viên cắt tỉa gọn gàng? Các nghiên cứu chưa thống nhất; có thể tuỳ người, tuỳ văn hoá.
- Bao lâu là đủ: có thí nghiệm dùng vài phút xem ảnh, có thí nghiệm dùng gần một giờ đi bộ. Chưa có "liều" chuẩn.
- Có đúng cho mọi người: người sợ rừng, sợ côn trùng, người lớn lên hoàn toàn ở thành phố có thể thấy thiên nhiên hoang dã gây căng thẳng hơn là thư thái.
- Đo chú ý thế nào: các bài kiểm tra trong phòng thí nghiệm chưa chắc phản ánh đúng sự tập trung khi làm việc thật.
Những câu hỏi này không làm lý thuyết mất giá trị, chỉ nhắc rằng đây là lĩnh vực còn đang được nghiên cứu, và nên dè dặt với những bài viết hứa hẹn "mười phút trong rừng tăng gấp đôi khả năng tập trung".
Áp dụng vào đời sống ở Việt Nam
Không cần rừng nguyên sinh. Lý thuyết của Kaplan nói tới "thiên nhiên gần", những mảng xanh trong đời thường:
- Cửa sổ nhìn ra cây: kê bàn làm việc sao cho ngẩng lên thấy một tán cây, một mảng trời.
- Công viên, vườn hoa trong phố: mười lăm phút giờ nghỉ trưa trên ghế đá.
- Bờ hồ, bờ sông: đi dạo buổi chiều.
- Ban công, sân nhà: vài chậu cây, một chiếc ghế.
- Đường làng, cánh đồng khi về quê.
Điều quan trọng là để sự chú ý được thả nhẹ: không vừa đi dạo vừa đọc tin tức, không vừa ngồi công viên vừa họp qua điện thoại. Nếu cứ nhìn màn hình, bốn đặc điểm phục hồi không phát huy được.
Góc nhìn hôm nay: thử nghiệm của riêng mình
Lần tới khi làm việc căng thẳng và thấy đầu "đặc lại", thử một phép so sánh nhỏ. Một hôm, giải lao mười lăm phút bằng cách lướt điện thoại. Hôm khác, cùng mười lăm phút ấy, ra chỗ có cây, ngồi nhìn lá, nghe gió, không cầm máy. Quay lại bàn, để ý xem lần nào đọc tài liệu dễ vào hơn. Với nhiều người, khác biệt đủ rõ để đổi thói quen.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách The Experience of Nature của Rachel và Stephen Kaplan (1989), hoặc bài báo năm 2008 của Berman và cộng sự, viết khá dễ đọc. Người hay khó tập trung kéo dài, ảnh hưởng tới học tập, công việc, kèm mệt mỏi, mất ngủ nhiều tuần, nên đi khám thay vì chỉ trông vào thiên nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Lý thuyết phục hồi chú ý là gì?
Là lý thuyết của Rachel và Stephen Kaplan (1989), cho rằng chú ý có chủ đích mỏi dần khi dùng lâu, và những môi trường thu hút nhẹ nhàng như thiên nhiên giúp phần chú ý đó được nghỉ để hồi lại. Nhiều thí nghiệm ủng hộ ở một số phép đo, nhưng bằng chứng chưa đồng đều.
Vì sao ở giữa thiên nhiên đầu óc thấy nhẹ?
Theo Kaplan, cây cối, mặt nước, mây trời thu hút ta nhẹ nhàng mà không đòi gắng sức, cho phần chú ý mỏi mệt được nghỉ. Theo Roger Ulrich, cảnh thiên nhiên còn làm cơ thể và cảm xúc dịu lại nhanh.
Sự cuốn hút nhẹ (soft fascination) là gì?
Là kiểu thu hút nhẹ nhàng, như nhìn lá rung hay mây trôi: đủ để mắt và đầu óc có chỗ dừng nhưng không chiếm hết sự chú ý, để còn chỗ cho suy nghĩ riêng. Đây là một trong bốn đặc điểm của môi trường phục hồi theo Kaplan.
Xem ảnh thiên nhiên có tác dụng không?
Trong nghiên cứu của Berman và cộng sự (2008), xem ảnh thiên nhiên cũng giúp chú ý một chút, nhưng ít hơn đi dạo thật giữa cây xanh. Ra ngoài thật vẫn tốt hơn, nhưng một cửa sổ có cây vẫn hơn không có gì.
