4′33″ là tác phẩm của nhà soạn nhạc Mỹ John Cage, trong đó người biểu diễn không chơi một nốt nào suốt bốn phút ba mươi ba giây. Tác phẩm được công diễn lần đầu ngày 29 tháng 8 năm 1952 tại Woodstock, bang New York, do nghệ sĩ dương cầm David Tudor trình diễn. "Âm nhạc" của nó là mọi tiếng động xảy ra trong khán phòng lúc đó: gió, mưa, tiếng người xì xào. Cage muốn nói rằng không có sự im lặng tuyệt đối, và lắng nghe chính là trung tâm của âm nhạc.
Buổi công diễn đầu tiên
Tối 29/8/1952, tại Maverick Concert Hall, một khán phòng bằng gỗ mở về phía rừng gần Woodstock, David Tudor bước lên sân khấu, ngồi vào đàn piano, đặt bản nhạc lên giá và đóng nắp phím đàn. Ông ngồi im, thỉnh thoảng nhìn đồng hồ bấm giờ. Để đánh dấu ba chương của tác phẩm, Tudor mở nắp phím rồi đóng lại. Hết bốn phút ba mươi ba giây, ông đứng dậy cúi chào.
Theo lời Cage kể lại về sau, trong chương đầu người ta nghe tiếng gió thổi bên ngoài, chương hai có tiếng mưa bắt đầu lộp độp trên mái, chương ba khán giả tự tạo ra đủ thứ âm thanh khi xì xào, có người bỏ về. Nhiều khán giả hôm đó không vui. Họ đến nghe một buổi hoà nhạc mới, và cảm thấy như bị trêu.
Bản nhạc không có nốt nào
Tác phẩm có ba chương. Trong các bản tổng phổ được xuất bản sau này, mỗi chương chỉ ghi một chữ Tacet, thuật ngữ âm nhạc nghĩa là "im lặng, không chơi". Tác phẩm có thể biểu diễn bằng bất kỳ nhạc cụ hay dàn nhạc nào. Tổng thời lượng 4 phút 33 giây gắn với lần công diễn đầu tiên; Cage về sau cho phép thời lượng khác.
Có người thắc mắc vì sao lại là 4 phút 33 giây. Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều cách giải thích: thời lượng được chọn bằng phương pháp ngẫu nhiên mà Cage hay dùng khi sáng tác thời kỳ đó; có người để ý 4 phút 33 giây bằng 273 giây và liên hệ với −273 độ C, gần độ không tuyệt đối. Cách giải thích thứ hai hấp dẫn nhưng chưa có bằng chứng Cage chủ ý như vậy; nên coi là suy đoán.
Từ đâu Cage đi tới ý tưởng này
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| Khoảng 1951 | Cage vào phòng tiêu âm ở Đại học Harvard, vẫn nghe hai âm thanh một cao một trầm, được giải thích là tiếng hệ thần kinh và tiếng máu tuần hoàn. Ông kết luận không có im lặng tuyệt đối. |
| 1951 | Hoạ sĩ Robert Rauschenberg vẽ loạt tranh toàn màu trắng (White Paintings). Cage coi những bức tranh này như "bề mặt hứng ánh sáng và bóng", và nói chúng cho ông thêm can đảm làm tác phẩm im lặng. |
| Đầu thập niên 1950 | Cage chịu ảnh hưởng của triết học phương Đông và dùng phương pháp ngẫu nhiên trong sáng tác. |
| 29/8/1952 | David Tudor công diễn 4′33″ tại Woodstock. |
Cage cũng biết tới ý tưởng "nhạc đồ đạc" của Erik Satie, và chính ông là người tổ chức buổi trình diễn trọn vẹn đầu tiên bản Vexations của Satie năm 1963. Chuyện Satie và nhạc ambient có bài riêng ở danh mục âm thanh thư giãn.
Tác phẩm muốn nói gì
Có nhiều cách hiểu, nhưng ý chính được Cage nhắc đi nhắc lại trong các bài viết và phỏng vấn: không có cái gọi là im lặng. Khi nhạc công ngừng chơi, thế giới vẫn đầy âm thanh. 4′33″ là một cái khung, giống khung tranh, đặt quanh một khoảng thời gian để ta chú ý tới những tiếng động vốn bị bỏ qua.
Tác phẩm cũng đảo vai trò khán giả: họ không còn là người nghe một người khác tạo ra âm thanh, mà chính họ, và môi trường quanh họ, tạo ra "bản nhạc". Mỗi lần biểu diễn khác nhau vì khán phòng, thời tiết, đám đông khác nhau.
Giới phê bình đến nay vẫn tranh luận 4′33″ là âm nhạc, là triết học, hay là một trò đùa của giới tiên phong. Nhưng ít ai phủ nhận nó là một trong những tác phẩm được bàn tới nhiều nhất của âm nhạc thế kỷ 20.
Những lần trình diễn đáng nhớ
- Năm 2004, Dàn nhạc Giao hưởng BBC trình diễn 4′33″ trong một buổi hoà nhạc tại London, được phát trực tiếp trên sóng radio BBC Radio 3. Theo các bài tường thuật, đài phải tạm tắt hệ thống tự động phát dự phòng vốn được cài để bật lên khi sóng im lặng quá lâu.
- Nhiều dàn nhạc, ban nhạc, thậm chí cả hội trường khán giả đã cùng "biểu diễn" tác phẩm này trong các dịp kỷ niệm Cage.
Im lặng, khoảng lặng và chuyện nghỉ ngơi
Trong âm nhạc, khoảng lặng chưa bao giờ là chỗ trống vô nghĩa. Mọi bản nhạc đều có dấu lặng, chỗ ngắt hơi, quãng nghỉ giữa các chương. Chúng cho người chơi và người nghe thời gian thở, cho câu nhạc trước kịp ngân rồi tắt, cho câu sau có chỗ để vang lên. 4′33″ đẩy ý đó tới tận cùng: cả tác phẩm là một khoảng lặng.
Có thể nhìn một ngày làm việc theo cách tương tự. Một ngày dày đặc việc, không có khoảng lặng nào, giống một bản nhạc không có dấu lặng: mệt cho người chơi, khó nghe cho người nghe. Những quãng nghỉ ngắn giữa giờ, những phút ngồi yên không làm gì, không phải là thời gian "bỏ trống" mà là phần giúp những việc còn lại có hình dạng.
Cũng cần nói rõ: im lặng theo nghĩa của Cage không phải sự trống rỗng tuyệt đối. Ngồi yên năm phút, ta vẫn nghe tiếng quạt, tiếng xe, tiếng chim. Mục đích không phải dập tắt mọi âm thanh, mà là thôi chạy theo chúng, để chúng đến và đi.
Góc nhìn hôm nay: một bài tập lắng nghe 4 phút 33 giây
Không cần tới khán phòng, ai cũng có thể làm "buổi biểu diễn" của riêng mình. Đây là một quãng nghỉ ngắn rất hợp cho người bận rộn:
- Chọn một chỗ bất kỳ: bàn làm việc, ban công, ghế đá công viên, bến xe buýt.
- Đặt hẹn giờ 4 phút 33 giây, úp điện thoại xuống.
- Ngồi yên, không làm gì, chỉ nghe.
- Thử đếm xem nghe được bao nhiêu nguồn âm: gần, xa, trái, phải, liên tục, đột ngột.
- Khi chuông báo, ghi lại một vài âm thanh bạn ngạc nhiên vì trước giờ không để ý.
Bài tập này không nhằm "thư giãn" theo nghĩa phải thấy dễ chịu. Có khi bạn sẽ nghe ra tiếng ồn làm phiền mà trước nay vẫn chịu đựng. Nhưng nó cho đầu óc một việc nhẹ, rời màn hình, và tập lại khả năng chú ý mà cuộc sống bận rộn hay làm mòn đi. Người hay nghe tiếng rít trong tai khi yên lặng có thể đọc thêm bài về ù tai trong danh mục này.
Ai muốn tìm hiểu sâu có thể đọc Silence (1961), tuyển tập bài giảng và bài viết của John Cage, hoặc các sách tiểu sử về ông ở thư viện, mục âm nhạc thế kỷ 20.
Câu hỏi thường gặp
Bản nhạc 4′33″ là gì?
Đây là tác phẩm của John Cage, trong đó nhạc công không chơi nốt nào suốt 4 phút 33 giây. Âm nhạc của nó là mọi tiếng động trong khán phòng lúc biểu diễn. Cage muốn cho thấy không có sự im lặng tuyệt đối.
4′33″ được biểu diễn lần đầu khi nào?
Tác phẩm được công diễn lần đầu ngày 29 tháng 8 năm 1952 tại Maverick Concert Hall gần Woodstock, bang New York. Nghệ sĩ dương cầm David Tudor biểu diễn, mở và đóng nắp phím đàn để đánh dấu ba chương.
Vì sao John Cage viết một bản nhạc im lặng?
Khoảng năm 1951, Cage vào phòng tiêu âm ở Harvard và vẫn nghe thấy âm thanh của chính cơ thể mình, nên ông kết luận không có im lặng tuyệt đối. Ông cũng được khích lệ bởi loạt tranh trắng của Robert Rauschenberg. 4′33″ là cái khung để người nghe chú ý tới âm thanh xung quanh.
Vì sao lại là 4 phút 33 giây?
Không có câu trả lời chắc chắn. Nhiều người cho rằng thời lượng được chọn bằng phương pháp ngẫu nhiên Cage hay dùng. Ý kiến liên hệ 273 giây với −273 độ C là suy đoán, chưa có bằng chứng.
