Tiếng ồn đô thị ảnh hưởng sức khoẻ thế nào theo khuyến nghị WHO

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tiếng ồn đô thị kéo dài liên quan đến khó chịu, giấc ngủ bị xáo trộn, bệnh tim thiếu máu cục bộ và khả năng đọc hiểu kém hơn ở trẻ em. Hướng dẫn tiếng ồn môi trường của WHO năm 2018 khuyến nghị tiếng ồn giao thông đường bộ nên dưới 53 dB tính trung bình cả ngày đêm và dưới 45 dB ban đêm. Tiếng ồn không cần to đến mức làm điếc mới gây hại: cái đáng ngại là nó đến mỗi ngày, nhiều năm.

Tiếng ồn tác động lên cơ thể theo hai đường

Đường thứ nhất ai cũng biết: âm thanh rất to làm tổn thương tai. Nhưng tiếng ồn đô thị thường không đủ to để làm hỏng tai ngay. Cái WHO quan tâm hơn là đường thứ hai: tiếng ồn vừa phải nhưng kéo dài, lặp lại hằng ngày, tác động qua hệ thần kinh và hệ nội tiết.

Khi nghe tiếng ồn khó chịu hay đột ngột, cơ thể phản ứng như gặp một mối đe doạ nhỏ: tim đập nhanh hơn một chút, mạch máu co lại, hormone căng thẳng tăng. Một lần thì không sao. Nhưng nếu ngày nào cũng vậy, đêm nào cũng bị tiếng xe đánh thức nhẹ, phản ứng này lặp lại hàng nghìn lần. Các nhà khoa học cho rằng đây là cơ chế khiến tiếng ồn lâu dài liên quan đến bệnh tim mạch. Điều cần nhớ: phần lớn bằng chứng là nghiên cứu quan sát, cho thấy mối liên quan trên dân số, không có nghĩa mỗi người sống gần đường lớn chắc chắn sẽ bệnh.

WHO nói gì: hai bộ hướng dẫn chính

Hướng dẫn tiếng ồn ban đêm cho châu Âu, 2009

Năm 2009, Văn phòng WHO khu vực châu Âu ban hành Night Noise Guidelines for Europe, đặt mục tiêu tiếng ồn ban đêm đo ngoài nhà (chỉ số Lnight) là 40 dB, kèm một mức tạm thời 55 dB cho những nơi chưa đạt được ngay. Bài riêng về tiếng ồn ban đêm trong danh mục này sẽ đi sâu hơn.

Hướng dẫn tiếng ồn môi trường, 2018

Năm 2018, WHO châu Âu công bố Environmental Noise Guidelines for the European Region, cập nhật theo từng nguồn ồn. Những khuyến nghị chính:

Lden là chỉ số trung bình cả ngày đêm nhưng "phạt" thêm tiếng ồn buổi tối 5 dB và ban đêm 10 dB, vì cùng một tiếng ồn, lúc tối khuya làm phiền nhiều hơn ban ngày. Các con số này là mức đo ngoài mặt tiền nhà, tính trung bình dài hạn, không phải mức đo tức thời bằng điện thoại. Đây là hướng dẫn cho châu Âu, nhưng được nhiều nước tham khảo.

Những tác động đã được ghi nhận

• Khó chịu (annoyance): tác động phổ biến nhất. Nghe có vẻ nhẹ, nhưng khó chịu kéo dài làm người ta bực bội, mệt, khó nghỉ ngơi trong chính nhà mình.
• Giấc ngủ bị xáo trộn: thức giấc, chuyển sang giấc nông, khó ngủ lại. WHO coi đây là một trong những tác động nặng nề nhất của tiếng ồn đô thị.
• Tim mạch: WHO đánh giá có bằng chứng tiếng ồn giao thông lâu dài liên quan đến tăng nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ. Với tăng huyết áp, bằng chứng chưa thống nhất bằng.
• Trẻ em học tập: nghiên cứu RANCH, đăng trên tạp chí The Lancet năm 2005 (Stansfeld và cộng sự), khảo sát học sinh tiểu học ở Anh, Hà Lan và Tây Ban Nha, ghi nhận tiếng ồn máy bay quanh trường liên quan đến khả năng đọc hiểu kém hơn.
• Thính lực: chủ yếu đến từ tiếng ồn giải trí, nghề nghiệp, tai nghe mở to, không phải tiếng ồn giao thông bình thường.

Năm 2011, WHO cùng Trung tâm Nghiên cứu chung của Uỷ ban châu Âu công bố báo cáo ước tính gánh nặng bệnh tật do tiếng ồn môi trường ở các nước Tây Âu tương đương ít nhất khoảng một triệu năm sống khoẻ mạnh bị mất mỗi năm, phần lớn do giấc ngủ bị xáo trộn và khó chịu. Đây là con số ước tính bằng mô hình, nhưng cho thấy tiếng ồn không phải chuyện nhỏ.

Đô thị Việt Nam: tiếng ồn đặc thù

Thành phố Việt Nam có một "bản phối" ồn riêng: xe máy dày đặc, tiếng còi, công trình xây dựng, loa phát thanh, hàng quán, nhà ở sát mặt đường. Nhiều khu phố có mức ồn ban ngày cao hơn nhiều so với khuyến nghị của WHO, đặc biệt những căn nhà mặt tiền đường lớn. Điều đặc biệt là tiếng ồn đô thị Việt Nam thường không đều: còi bấm bất chợt, xe nẹt pô, tiếng khoan từng hồi. Âm thanh đột ngột như vậy gây giật mình nhiều hơn một dòng ồn đều.

Quy chuẩn tiếng ồn của Việt Nam có bài riêng trong danh mục này. Chuyện đo và giảm tiếng ồn giao thông ở góc độ quy hoạch đô thị thuộc về wiki đô thị trong hệ; bài này chỉ bàn về sức khoẻ và chuyện nghỉ ngơi.

Giảm phơi nhiễm tiếng ồn trong tầm tay mỗi người

1. Chọn phòng nghỉ ở phía yên: nếu nhà có nhiều phòng, phòng ngủ và góc nghỉ nên ở phía sau, xa mặt đường.
2. Cửa kín khít: âm thanh lọt qua khe hở nhiều hơn ta tưởng. Gioăng cửa, cửa kính hai lớp giúp giảm đáng kể. Rèm vải dày giúp giảm tiếng vang trong phòng nhưng chặn tiếng ồn bên ngoài không nhiều.
3. Tạo "giờ yên" trong ngày: một khoảng ngắn ở chỗ yên tĩnh, như công viên buổi sáng, thư viện, góc nhà phía sau, giúp hệ thần kinh được nghỉ.
4. Không tự cộng thêm ồn: khi ngoài đường đã ồn, đừng mở tai nghe to để át. Tai nghe chống ồn chủ động cho phép nghe nhỏ hơn.
5. Bảo vệ tai ở nơi rất ồn: công trường, quán bar, sân khấu nhạc sống, đeo nút bịt tai.

Khi nào cần đi khám

Đi khám nếu thấy nghe kém dần, phải vặn tivi to hơn, hay hỏi lại người khác nhiều lần; ù tai kéo dài; mất ngủ kéo dài hơn khoảng ba tháng dù đã cải thiện chỗ ngủ; thường xuyên mệt mỏi, bồn chồn mà nghỉ vài tuần vẫn không đỡ. Chuyên khoa gợi ý: tai mũi họng cho chuyện tai, nội tổng quát hoặc thần kinh cho mất ngủ, mệt mỏi kéo dài. Ù tai một bên hoặc nghe kém đột ngột thì khám ngay. Đau ngực, khó thở, ngất thì gọi 115.

Góc nhìn hôm nay

Tiếng ồn là một yếu tố môi trường mà mắt không thấy, nên dễ bị coi nhẹ. Hiểu rằng tiếng ồn hằng ngày có cái giá với sức khoẻ giúp ta coi trọng những khoảng yên tĩnh như một nhu cầu chứ không phải xa xỉ. Ai muốn đọc nguồn gốc có thể tìm hai tài liệu công khai trên trang của WHO châu Âu: Night Noise Guidelines for Europe (2009) và Environmental Noise Guidelines for the European Region (2018).