Làm việc tại nhà muốn còn được nghỉ thì phải tự dựng lại những ranh giới mà văn phòng vốn làm sẵn: ranh giới về chỗ (một góc chỉ để làm việc), về giờ (giờ bắt đầu, giờ nghỉ trưa, giờ kết thúc rõ ràng), về thiết bị (thông báo công việc tắt sau giờ) và về người (cả nhà biết lúc nào mình đang làm). Thiếu những ranh giới đó, công việc tràn vào bữa cơm, vào buổi tối, và người làm tại nhà dễ thấy cả ngày không lúc nào thật sự được nghỉ.
Vì sao ở nhà lại khó nghỉ hơn
Nghe có vẻ ngược đời: ở nhà, gần giường, gần bếp, lẽ ra phải dễ nghỉ. Nhưng nhiều người làm việc từ xa kể điều ngược lại. Lý do nằm ở những thứ văn phòng vẫn làm hộ ta mà ta không để ý:
- Quãng đường đi làm về là lúc chuyển từ "người làm việc" sang "người ở nhà". Ở nhà thì quãng đó biến mất, đóng máy tính xong là đứng ngay giữa phòng khách.
- Đồng nghiệp đứng dậy đi ăn trưa nhắc mình nghỉ. Ở nhà không ai nhắc.
- Đèn văn phòng tắt, bảo vệ khoá cửa là tín hiệu hết giờ. Ở nhà, máy tính lúc nào cũng mở được.
- Chỗ làm và chỗ nghỉ tách biệt. Ở nhà, bàn ăn sáng làm bàn làm việc, tối lại thành bàn ăn cơm, nhìn thấy máy tính là nhớ việc.
Tách bạch hay hoà trộn: hai kiểu người
Các nhà nghiên cứu về ranh giới công việc – gia đình, như Blake Ashforth và cộng sự (2000) hay Ellen Ernst Kossek, mô tả hai đầu của một dải:
| Người thích tách bạch | Người thích hoà trộn | |
|---|---|---|
| Cách làm | Giờ nào việc nấy, hết giờ là đóng hẳn | Xen việc nhà và việc công trong ngày |
| Ví dụ | Làm 8 giờ đến 17 giờ, sau đó không mở máy | Làm sáng, chiều đón con, tối làm thêm một tiếng |
| Thuận lợi | Dễ tách rời đầu óc khỏi công việc | Linh hoạt, dễ lo việc gia đình |
| Rủi ro | Cứng nhắc khi có việc gấp | Công việc tràn khắp ngày, khó biết lúc nào là nghỉ |
Không kiểu nào đúng hơn kiểu nào. Điều quan trọng là mình biết mình thuộc kiểu nào và sắp xếp cho khớp. Người thích hoà trộn vẫn cần vài "vùng cấm" không có công việc, như bữa tối hay giờ đi ngủ.
Bốn loại ranh giới cần dựng
1. Ranh giới về chỗ
Lý tưởng là một phòng riêng có cửa. Không có thì một góc cố định: một chiếc bàn nhỏ cạnh cửa sổ, quay lưng về giường. Hết giờ, gập máy tính, cất vào ngăn kéo hoặc phủ tấm vải. Nhà chật đến mức phải làm trên bàn ăn thì dọn sạch đồ làm việc khỏi bàn trước bữa cơm, biến lại thành bàn ăn.
2. Ranh giới về giờ
Đặt giờ bắt đầu, giờ nghỉ trưa và giờ kết thúc, ghi vào lịch làm việc chung để đồng nghiệp thấy. Giờ nghỉ trưa ở nhà dễ bị bỏ qua nhất: nhiều người ăn trước màn hình, rồi làm liền tới chiều. Theo Bộ luật Lao động 2019 (Điều 109), người làm việc từ 6 giờ trở lên trong ngày được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục; làm ở nhà không làm quyền ấy mất đi.
3. Ranh giới về thiết bị
- Tách tài khoản công việc và cá nhân trên điện thoại nếu được, hoặc dùng chế độ tập trung để tắt thông báo công việc sau giờ.
- Đặt trạng thái "đang nghỉ", "ngoài giờ" trên ứng dụng nhắn tin công việc.
- Không mang máy tính công việc lên giường.
4. Ranh giới về người
Nói rõ với người trong nhà: giờ nào mình đang họp, giờ nào có thể gọi. Một tín hiệu đơn giản như cửa đóng, đeo tai nghe nghĩa là đang bận. Với con nhỏ, giải thích bằng lời dễ hiểu và hứa giờ chơi cụ thể, rồi giữ lời. Ngược lại, khi đã hết giờ làm, giữ lời với gia đình: không "chờ mẹ năm phút" thành một tiếng.
Khi cả hai vợ chồng cùng làm ở nhà
Nhà nhỏ, hai người cùng họp trực tuyến, con nhỏ chạy quanh là cảnh của rất nhiều gia đình. Ngồi lại mỗi sáng năm phút để so lịch: ai họp giờ nào, ai trông con khung nào, ai nấu bữa trưa. Đổi phiên rõ ràng giúp mỗi người có những khối giờ làm yên và cả những quãng nghỉ thật, thay vì cả hai cùng nửa làm nửa trông con suốt ngày.
Nghi thức mở và đóng ngày làm
Khi không còn quãng đường đi làm, nhiều người tự tạo một "quãng đường giả": vài phút đi bộ quanh khu phố trước khi ngồi vào bàn buổi sáng, và một vòng nữa khi xong việc buổi chiều. Có người thay quần áo: mặc đồ tươm tất khi làm, thay đồ ở nhà khi xong. Có người pha ấm trà, có người tưới cây. Hành động không quan trọng, quan trọng là đều đặn, để đầu óc học được rằng "sau việc này là hết giờ".
Một nghi thức đóng ngày làm việc hiệu quả thường gồm: ghi lại việc dang dở, ghi việc đầu tiên của ngày mai, tắt máy, rời khỏi góc làm việc. Danh mục thư giãn buổi tối có bài riêng về nghi thức kết thúc ngày làm.
Những cái bẫy thường gặp
- "Làm thêm chút nữa vì đằng nào cũng ở nhà." Một tối thành mọi tối.
- Không đứng dậy cả buổi. Ở văn phòng còn đi lấy nước, đi họp; ở nhà có người ngồi lì sáu tiếng.
- Cô lập. Không gặp ai, chỉ nói chuyện qua màn hình. Hẹn cà phê với bạn, đi chợ, ra công viên là cách nghỉ quan trọng với người làm tại nhà.
- Trả lời tin nhắn lúc nửa đêm để chứng tỏ mình vẫn làm việc chăm chỉ dù không ở văn phòng.
- Coi việc nhà là giờ nghỉ. Phơi đồ, nấu cơm giữa giờ là chuyển việc chứ chưa phải nghỉ.
Góc nhìn hôm nay: một tuần thử ranh giới
Chọn ba việc nhỏ và giữ trong một tuần: một giờ kết thúc cố định, một góc làm việc không dùng vào việc khác, một nghi thức đóng ngày (đi bộ mười phút hoặc pha trà). Cuối tuần nhìn lại: buổi tối có thảnh thơi hơn không, có ngủ dễ hơn không, người nhà có thấy mình "về" hơn không.
Nếu là quản lý nhóm làm từ xa: đặt quy ước giờ trả lời tin nhắn, khuyến khích nhân viên ghi giờ nghỉ trên lịch, và đừng đánh giá chăm chỉ qua việc ai trả lời nhanh lúc tối muộn.
Làm tại nhà kéo dài mà thấy cô đơn, chán nản, mất ngủ nhiều tuần, nên chia sẻ với người thân và cân nhắc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc tại nhà làm sao để không làm quá giờ?
Đặt giờ kết thúc cố định, có nghi thức đóng ngày như ghi việc dang dở, tắt máy và rời khỏi góc làm việc. Tắt thông báo công việc sau giờ và cất máy tính khỏi tầm mắt giúp đầu óc chuyển sang chế độ nghỉ.
Làm việc ở nhà có được nghỉ giữa giờ theo luật không?
Bộ luật Lao động 2019 quy định người làm việc từ 6 giờ trở lên trong ngày được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục, không phân biệt làm ở đâu. Chi tiết làm việc từ xa nên xem thoả thuận trong hợp đồng và nội quy của nơi làm.
Nhà chật không có phòng riêng thì làm việc ở đâu?
Chọn một góc cố định, quay lưng về giường nếu được. Hết giờ thì cất máy tính, dọn đồ làm việc khỏi bàn để biến nó lại thành bàn ăn hay bàn uống nước. Thói quen dọn dẹp ấy chính là ranh giới.
Quãng đường đi làm giả là gì?
Là vài phút đi bộ quanh khu nhà trước khi bắt đầu và sau khi kết thúc làm việc ở nhà, thay cho quãng đường đi làm thật. Nó giúp đầu óc chuyển từ chế độ ở nhà sang chế độ làm việc và ngược lại.
Làm việc tại nhà với con nhỏ thế nào?
Nói rõ với con giờ nào mình bận, dùng tín hiệu dễ hiểu như cửa đóng, đeo tai nghe, và hứa giờ chơi cụ thể rồi giữ lời. Chia phiên trông con với người lớn khác trong nhà nếu có thể.