Mùi đất sau cơn mưa có tên khoa học là petrichor, do hai nhà khoa học Úc Isabel Joy Bear và Richard Thomas đặt ra trong bài báo trên tạp chí Nature năm 1964. Mùi ấy đến từ hai nguồn chính: dầu do cây cỏ tiết ra ngấm vào đất đá trong những ngày khô, và chất geosmin do vi khuẩn Streptomyces trong đất tạo ra. Khi những giọt mưa đầu tiên rơi xuống, chúng làm bắn các hạt li ti mang mùi vào không khí. Mũi người nhạy với geosmin ở nồng độ cực nhỏ, nên ta ngửi thấy ngay cả khi mưa mới lác đác.
Cái tên petrichor từ đâu ra
Năm 1964, Isabel Joy Bear và Richard Thomas, hai nhà khoa học làm việc tại CSIRO, cơ quan nghiên cứu khoa học quốc gia của Úc, công bố bài báo về "bản chất của mùi đất sét". Họ chưng cất đá và đất đã phơi khô lâu ngày, thu được một chất dầu màu vàng nhạt mang đúng mùi quen thuộc sau cơn mưa.
Họ đặt tên cho mùi ấy là petrichor, ghép từ hai chữ Hy Lạp: petra là đá, và ichor là chất lỏng chảy trong huyết quản các vị thần trong thần thoại Hy Lạp. Cái tên đẹp như thơ đến mức nhiều người nghĩ nó là từ văn chương chứ không phải thuật ngữ khoa học. Thật ra ở Ấn Độ, người ta đã biết làm một loại nước hoa mang mùi đất mưa từ đất sét nung trước đó khá lâu, và Bear cùng Thomas có nhắc tới điều này.
Mùi đến từ đâu
| Nguồn mùi | Là gì | Vai trò |
|---|---|---|
| Dầu thực vật | Các hợp chất do cây cỏ tiết ra trong mùa khô, bám vào đất đá | Tạo phần lớn mùi "khô ráo được tưới ướt" |
| Geosmin | Chất do vi khuẩn Streptomyces và một số vi sinh vật khác trong đất tạo ra; tên nghĩa là "mùi đất" | Tạo mùi đất ngai ngái đặc trưng; cũng là chất làm củ dền có vị "mùi đất" |
| Ozone | Khí sinh ra khi sét đánh, gió đưa xuống trước cơn giông | Mùi hăng, "sạch sẽ" đôi khi ngửi thấy trước khi mưa tới |
Ba mùi này thường trộn vào nhau, nên mùi trước giông, mùi mưa đầu mùa và mùi đất sau mưa mỗi lúc một khác.
Giọt mưa làm mùi bay lên thế nào
Năm 2015, hai nhà nghiên cứu Youngsoo Joung và Cullen Buie ở Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) công bố trên Nature Communications kết quả quay phim tốc độ cao những giọt nước rơi xuống các bề mặt xốp như đất, cát. Họ thấy khi giọt nước chạm đất, những bọt khí nhỏ li ti bị giữ lại rồi trồi lên, vỡ ra và bắn vào không khí những hạt rất nhỏ, giống như bọt nước có ga. Những hạt này mang theo mùi, và có thể cả vi khuẩn trong đất.
Điều thú vị: mưa nhẹ, mưa vừa trên đất khô làm bắn nhiều hạt hơn mưa to. Vì vậy mùi đất thường rõ nhất khi mưa mới lác đác sau những ngày nắng, còn mưa xối xả thì mùi lại không mạnh bằng.
Vì sao ta thích mùi này
Mũi người nhạy với geosmin một cách lạ lùng, ngửi thấy được ở nồng độ cực thấp. Vì sao như vậy thì các nhà khoa học vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn. Một giả thuyết hay được nhắc: tổ tiên con người sống nhờ mưa, và khả năng nhận ra mưa từ xa có thể từng có ích. Đây là giả thuyết, chưa được chứng minh.
Với vi khuẩn, geosmin có thể là một cách "gọi" sinh vật khác. Một nghiên cứu năm 2020 trên Nature Microbiology (nhóm của Paul Becher) cho thấy geosmin thu hút bọ đuôi bật, những con vật nhỏ xíu trong đất, chúng ăn vi khuẩn và mang bào tử vi khuẩn đi nơi khác. Mùi đất mà ta thấy dễ chịu có lẽ vốn là tín hiệu giữa những sinh vật bé nhỏ dưới chân.
Còn cảm giác dễ chịu của người thì gắn nhiều với kỷ niệm và khung cảnh: mưa tới là trời mát, cây cối được tưới, ngày nắng nóng kết thúc. Mùi giữ ký ức rất lâu, nên mùi mưa thường gợi lại tuổi thơ, quê nhà.
Mùi mưa ở Việt Nam
- Cơn mưa đầu mùa ở Nam Bộ, thường khoảng cuối tháng 4, tháng 5, sau mấy tháng nắng khô: mùi đất bốc lên rất rõ, nhiều người ở Thành phố Hồ Chí Minh coi đó là dấu hiệu mùa mưa đã về.
- Mưa rào mùa hè miền Bắc sau những ngày oi nồng: mùi đất, mùi lá, mùi đường nhựa nóng gặp nước.
- Mưa trên đồng lúa, trên rơm rạ ở làng quê: mùi ngai ngái quen thuộc với nhiều người lớn lên ở nông thôn.
- Mưa trên rừng thông, đồi đất đỏ Tây Nguyên: mùi nhựa thông, đất bazan.
Mùi và ký ức
Khứu giác nối khá trực tiếp với những vùng não liên quan tới cảm xúc và trí nhớ, vì vậy một mùi quen có thể gợi lại cả một khung cảnh đã quên. Mùi mưa đầu mùa với người này là những buổi tan học chạy ù về nhà, với người kia là sân phơi lúa vội vàng thu dọn. Không cần phân tích, chỉ cần để ký ức ấy đến và đi.
Đón cơn mưa như một quãng nghỉ
Lần tới khi trời sắp mưa, thay vì vội đóng hết cửa, thử dành vài phút:
- Đứng hoặc ngồi ở hiên, ban công, cửa sổ, chỗ khô ráo và an toàn.
- Hít thở chậm, để ý mùi thay đổi thế nào: trước khi mưa, lúc lác đác, khi mưa to, sau khi tạnh.
- Nghe tiếng mưa, nhìn mặt đường đổi màu, lá cây được rửa sạch.
- Sau khi tạnh, nếu được, đi dạo ngắn trong sân, trong vườn khi không khí còn mát.
Không cần làm gì thêm. Những phút ấy là một quãng nghỉ do thiên nhiên mang tới tận cửa. Âm thanh tiếng mưa được bàn riêng ở danh mục âm thanh thư giãn.
Lưu ý an toàn
- Có sấm sét thì ở trong nhà, tránh đứng ngoài trời trống, trên sân thượng, dưới gốc cây đơn độc.
- Không ra đường ngập, không lội qua dòng nước chảy xiết.
- Người có bệnh hô hấp thấy khó thở khi đổi thời tiết, giông bão, nên theo dõi và hỏi bác sĩ; khó thở nặng thì gọi 115.
Góc nhìn hôm nay
Mùi đất sau mưa là một ví dụ đẹp về việc khoa học và cảm nhận đời thường gặp nhau: một hiện tượng ai cũng biết, có tên gọi chính xác, có cơ chế được quay bằng camera tốc độ cao, mà vẫn giữ nguyên vẻ thơ của nó. Lần tới ngửi thấy mùi mưa, bạn có thể nhớ tới cái tên "petrichor", tới những vi khuẩn bé nhỏ trong đất, và dừng lại vài phút để tận hưởng nó.
Câu hỏi thường gặp
Petrichor là gì?
Petrichor là tên khoa học của mùi đất sau cơn mưa, do hai nhà khoa học Úc Isabel Joy Bear và Richard Thomas đặt năm 1964. Tên ghép từ tiếng Hy Lạp "petra" (đá) và "ichor" (chất lỏng trong huyết quản thần linh).
Vì sao trời mưa lại có mùi đất?
Mùi đến từ dầu cây cỏ tiết ra bám vào đất đá trong ngày khô và chất geosmin do vi khuẩn trong đất tạo ra. Giọt mưa rơi xuống đất tạo bọt khí nhỏ, làm bắn những hạt li ti mang mùi vào không khí.
Geosmin là gì?
Geosmin là chất do vi khuẩn Streptomyces và một số vi sinh vật khác tạo ra, có mùi đất đặc trưng. Mũi người ngửi được geosmin ở nồng độ cực thấp. Đây cũng là chất làm củ dền có vị "mùi đất".
Vì sao mưa nhỏ lại thơm mùi đất hơn mưa to?
Theo nghiên cứu của MIT năm 2015, mưa nhẹ và vừa trên đất khô làm bắn nhiều hạt li ti mang mùi vào không khí hơn mưa to. Vì vậy mùi đất thường rõ nhất lúc mưa mới lác đác sau những ngày nắng.
Mùi trước cơn giông là mùi gì?
Mùi hăng, "sạch sẽ" trước cơn giông thường là ozone, khí sinh ra khi có sét, được gió đưa xuống. Ngửi thấy mùi này và nghe sấm thì nên vào nơi trú an toàn.
