Ngắm mây, ngắm trời là cách nghỉ đơn giản nhất: chỉ cần ngẩng đầu lên, ở bất cứ đâu, không tốn đồng nào. Mây trôi chậm, đổi hình liên tục nhưng không đòi hỏi ta làm gì, đúng kiểu "cuốn hút nhẹ" mà các nhà tâm lý học cho là giúp đầu óc mỏi mệt được nghỉ. Thú này còn có cả một lịch sử: từ nhà khí tượng nghiệp dư Luke Howard đặt tên các loại mây năm 1802, đến Hội Những người yêu mây (Cloud Appreciation Society) lập năm 2005 với hàng chục nghìn thành viên khắp thế giới.
Vì sao ngắm mây lại thư thái
Theo lý thuyết phục hồi chú ý của Rachel và Stephen Kaplan (1989), những gì thu hút ta một cách nhẹ nhàng, như lá rung, sóng gợn, mây trôi, giúp phần chú ý phải gắng sức trong công việc được nghỉ. Mây có đủ những đặc điểm ấy:
- Chậm: mây đổi hình trong vài phút, đủ để mắt theo dõi mà không vội.
- Không lặp lại: không đám mây nào giống đám mây nào, nên nhìn mãi không chán.
- Xa: nhìn lên trời là nhìn xa, khác hẳn cả ngày nhìn màn hình gần.
- Không đòi phản ứng: mây không gửi tin nhắn, không cần trả lời.
- Có ở khắp nơi: giữa phố, trên ban công, ngoài đồng, trên tàu xe.
Chưa có nhiều nghiên cứu lấy riêng việc ngắm mây làm đối tượng; những gì nói ở đây dựa trên các lý thuyết chung về thiên nhiên và sự chú ý, cộng với kinh nghiệm của rất nhiều người.
Luke Howard: người đặt tên cho mây
Trước thế kỷ 19, người ta mô tả mây bằng những từ tuỳ ý: mây hình đuôi ngựa, mây như vảy cá. Năm 1802, Luke Howard, một dược sĩ người Anh mê quan sát bầu trời, trình bày trước một hội khoa học nhỏ ở London cách phân loại mây bằng tên Latinh, rồi công bố thành bài viết năm 1803. Ông chia mây thành mấy dạng cơ bản:
| Tên Latinh | Nghĩa gốc | Hình dáng dễ nhận |
|---|---|---|
| Cumulus (mây tích) | đống, chồng | Những cụm mây trắng bông, đáy phẳng, đỉnh tròn như bông gòn, hay gặp ngày nắng đẹp |
| Stratus (mây tầng) | lớp, tầng | Lớp mây xám phẳng, trải rộng, ngày âm u |
| Cirrus (mây ti) | lọn tóc | Những sợi mảnh, cao, như lông chim, nét chổi quét |
| Nimbus | mây mưa | Mây dày, tối, đang hoặc sắp cho mưa |
Các dạng này có thể kết hợp với nhau, như mây tích mưa (cumulonimbus), loại mây cao ngất của những cơn giông mùa hè. Cách gọi tên của Howard gọn và hợp lý đến mức vẫn là nền tảng của hệ thống phân loại mây quốc tế ngày nay. Nhà thơ Đức Goethe từng ngưỡng mộ công trình của Howard và viết thơ tặng ông.
Hội Những người yêu mây
Năm 2005, nhà văn người Anh Gavin Pretor-Pinney lập ra Hội Những người yêu mây (Cloud Appreciation Society), lúc đầu nửa đùa nửa thật, để "chống lại sự nhàm chán của bầu trời xanh trống trơn". Hội nhanh chóng có hàng chục nghìn thành viên ở nhiều nước, chia sẻ ảnh mây. Ông cũng viết cuốn sách phổ thông The Cloudspotter's Guide (2006) giới thiệu các loại mây cho người không chuyên.
Một chi tiết thú vị: hội đã đề xuất một dạng mây gợn sóng, xám, trông như mặt biển nhìn từ dưới lên, được gọi là asperitas. Năm 2017, dạng mây này được Tổ chức Khí tượng Thế giới đưa vào Atlas Mây Quốc tế. Ngắm mây nghiệp dư đã góp một phần nhỏ vào khoa học.
Thấy hình trong mây
Ai cũng từng nằm nhìn mây và thấy con rồng, con voi, khuôn mặt. Hiện tượng não tự nhận ra hình quen thuộc trong những thứ ngẫu nhiên được gọi là pareidolia. Nó là đặc điểm bình thường của bộ não người, vốn rất giỏi nhận ra khuôn mặt và hình dáng. Với trẻ con, đây là một thú vui tưởng tượng không cần đồ chơi; với người lớn, là dịp để thả lỏng óc tưởng tượng một chút.
Ngắm trời ở Việt Nam: mỗi mùa một kiểu mây
- Mùa hè miền Bắc: buổi chiều hay có những cột mây tích mưa dựng đứng, đỉnh trắng loá, báo hiệu giông. Ngắm từ xa thì đẹp, nhưng thấy mây đen kéo tới là lúc vào nhà.
- Mùa thu Hà Nội: trời cao, xanh, mây ti mảnh như nét bút.
- Mùa mưa Nam Bộ: buổi chiều mây kéo đen trời, mưa rào ào ào rồi tạnh, để lại bầu trời trong và mây hồng lúc hoàng hôn.
- Miền núi: biển mây buổi sáng trong thung lũng, khi đứng trên cao nhìn xuống.
- Miền biển: mây trắng trôi trên đường chân trời, đổi màu lúc bình minh, hoàng hôn.
Không cần đi đâu xa: từ cửa sổ chung cư, ban công nhà ống, sân thượng hay đường đi làm đều có thể ngẩng lên. Bầu trời là thứ thiên nhiên duy nhất người sống giữa phố nào cũng có.
Cách ngắm mây để nghỉ
- Chọn chỗ thoáng: ban công, sân thượng, bãi cỏ, ghế đá công viên. Nằm hoặc ngả lưng thì càng dễ chịu.
- Đặt điện thoại xuống. Có thể chụp một tấm, nhưng sau đó cất đi.
- Chọn một đám mây và theo nó trong vài phút: nó đổi hình ra sao, trôi về đâu.
- Để ý màu sắc: trắng, xám, vàng, hồng, tím, thay đổi theo giờ trong ngày.
- Đoán xem đó là mây gì nếu thích: tích, tầng, ti. Không cần đúng.
- Năm đến mười phút là đủ cho một quãng nghỉ.
An toàn khi ngắm trời
- Không nhìn thẳng vào mặt trời, kể cả qua mây mỏng hay kính râm: có thể tổn thương mắt. Ngắm vào những phần trời xa mặt trời.
- Thấy mây đen dựng cao, nghe sấm, thấy chớp: vào nơi trú an toàn, tránh đứng giữa bãi trống, dưới gốc cây đơn độc, trên sân thượng.
- Nằm trên cỏ thì kiểm tra kiến, côn trùng; trời nắng thì chọn chỗ có bóng.
Góc nhìn hôm nay: một phút nhìn lên
Thử một thói quen nhỏ trong tuần: mỗi lần ra khỏi nhà hoặc ra khỏi toà văn phòng, dừng một phút nhìn lên trời trước khi cúi xuống điện thoại. Hôm nay mây gì, màu gì, trôi hướng nào. Một phút ấy không thay được giờ nghỉ, nhưng nhắc rằng ngay trên đầu luôn có một khung cảnh đang đổi thay, chẳng đòi hỏi gì ở ta. Với trẻ con, rủ con nằm trên bãi cỏ hay chiếu ở sân, thi nhau kể đám mây giống con gì, là một buổi chơi vui không cần màn hình.
Ngắm sao ban đêm là một thú khác, đã có wiki thiên văn trong hệ bàn riêng.
Câu hỏi thường gặp
Ngắm mây có giúp thư giãn không?
Nhiều người thấy ngắm mây giúp đầu óc nhẹ đi. Theo lý thuyết phục hồi chú ý của Kaplan, những gì thu hút ta nhẹ nhàng như mây trôi giúp phần chú ý mỏi mệt được nghỉ. Chưa có nhiều nghiên cứu riêng về ngắm mây, nhưng đây là cách nghỉ dễ làm và không tốn kém.
Ai đặt tên cho các loại mây?
Luke Howard, một dược sĩ người Anh mê quan sát bầu trời, năm 1802 đưa ra cách gọi tên mây bằng tiếng Latinh như cumulus, stratus, cirrus, nimbus. Cách phân loại này vẫn là nền tảng của hệ thống phân loại mây quốc tế ngày nay.
Hội Những người yêu mây là gì?
Là hội do nhà văn Anh Gavin Pretor-Pinney lập năm 2005, với hàng chục nghìn thành viên khắp thế giới chia sẻ ảnh và hiểu biết về mây. Hội từng đề xuất dạng mây asperitas, được đưa vào Atlas Mây Quốc tế năm 2017.
Vì sao ta thấy hình con vật trong mây?
Não người có xu hướng nhận ra hình dáng, khuôn mặt quen thuộc trong những thứ ngẫu nhiên, hiện tượng gọi là pareidolia. Đây là đặc điểm bình thường, không phải dấu hiệu gì bất thường.
Ngắm trời có hại mắt không?
Ngắm mây bình thường không hại mắt. Chỉ cần không nhìn thẳng vào mặt trời, kể cả qua mây mỏng hay kính râm, vì có thể tổn thương mắt.
