Ngày nghỉ cuối tuần hai ngày như ngày nay là kết quả của gần hai thế kỷ người lao động đòi giảm giờ làm. Từ khẩu hiệu "8 giờ làm, 8 giờ nghỉ, 8 giờ cho điều ta muốn" gắn với Robert Owen năm 1817, đến Công ước số 1 của Tổ chức Lao động Quốc tế năm 1919 về ngày làm 8 giờ, rồi Henry Ford áp dụng tuần làm 5 ngày cho công nhân nhà máy năm 1926. Ở Việt Nam, cán bộ, công chức chuyển sang làm 5 ngày một tuần từ cuối năm 1999; với doanh nghiệp, luật cho phép tới 48 giờ một tuần và khuyến khích 40 giờ.
Trước khi có "cuối tuần"
Trong xã hội nông nghiệp, nhịp làm và nghỉ theo mùa vụ hơn là theo tuần. Ngày rảnh là ngày nông nhàn, ngày hội làng, ngày giỗ, ngày Tết. Nhiều nền văn hoá có một ngày nghỉ trong tuần gắn với tín ngưỡng, như ngày Sabát của người Do Thái hay ngày Chủ nhật ở các nước theo Kitô giáo, nhưng đó là một ngày, không phải hai.
Cách mạng công nghiệp ở Anh từ cuối thế kỷ 18 thay đổi tất cả. Nhà máy chạy theo giờ máy, không theo mùa. Công nhân, kể cả trẻ em, có thể làm 12 đến 16 giờ mỗi ngày, sáu ngày một tuần. Giờ nghỉ trở thành thứ phải đấu tranh mới có.
Một chi tiết thú vị: ở Anh thế kỷ 18–19, nhiều thợ thủ công giữ thói quen nghỉ cả ngày thứ Hai sau Chủ nhật, gọi đùa là "Thánh thứ Hai" (Saint Monday). Chủ xưởng không thích chuyện này. Việc cho nghỉ nửa ngày thứ Bảy, phổ biến dần ở Anh trong thế kỷ 19, một phần là sự đổi chác: nghỉ chiều thứ Bảy để thứ Hai đi làm đều.
Ba mốc lớn dẫn tới hai ngày nghỉ
| Mốc | Chuyện gì xảy ra | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1817 | Nhà cải cách xã hội người xứ Wales Robert Owen gắn với khẩu hiệu "8 giờ lao động, 8 giờ nghỉ ngơi, 8 giờ giải trí" | Đặt ra ý tưởng chia ngày làm ba phần bằng nhau |
| Cuối thế kỷ 19 | Phong trào đòi ngày làm 8 giờ lan rộng ở châu Âu, Mỹ, Úc; ngày 1/5 trở thành ngày của người lao động | Ngày làm 8 giờ thành yêu sách chung của phong trào công nhân |
| 1919 | Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) ra đời và thông qua Công ước số 1 về giờ làm việc trong công nghiệp: 8 giờ/ngày, 48 giờ/tuần | Lần đầu có chuẩn quốc tế về giờ làm |
| 1926 | Henry Ford áp dụng tuần làm 5 ngày, 40 giờ cho công nhân các nhà máy của mình | Biến hai ngày nghỉ thành thực tế ở một doanh nghiệp lớn |
| 1938 | Mỹ thông qua Luật Tiêu chuẩn Lao động Công bằng, dần đưa tuần làm chuẩn về 40 giờ | Tuần 40 giờ thành chuẩn pháp luật ở một nước lớn |
Henry Ford: vì sao một ông chủ cho công nhân nghỉ thêm
Năm 1926, Henry Ford cho công nhân nghỉ cả thứ Bảy và Chủ nhật mà không giảm lương tuần. Không phải vì lòng tốt thuần tuý. Ford lập luận rằng công nhân được nghỉ ngơi làm việc hiệu quả hơn, và quan trọng hơn, người lao động cần thời gian rảnh để tiêu dùng: đi chơi, mua sắm, và tất nhiên, lái ô tô. Một người không bao giờ có ngày nghỉ thì cần xe hơi để làm gì?
Lý do của Ford cho thấy một điều: ngày nghỉ không chỉ là chuyện quyền lợi mà còn gắn với cách cả nền kinh tế vận hành. Thời gian rảnh tạo ra du lịch, giải trí, thể thao, những ngành đến nay vẫn sống nhờ cuối tuần.
Cuối tuần ở Việt Nam
Ở Việt Nam, cán bộ, công chức, viên chức chuyển sang chế độ làm việc 40 giờ một tuần, nghỉ thứ Bảy và Chủ nhật, từ cuối năm 1999. Với khu vực doanh nghiệp, Bộ luật Lao động 2019 quy định:
- Thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ một ngày và không quá 48 giờ một tuần; Nhà nước khuyến khích người sử dụng lao động thực hiện tuần làm 40 giờ (Điều 105).
- Mỗi tuần, người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục; trường hợp đặc biệt do chu kỳ lao động không thể nghỉ hằng tuần thì người sử dụng lao động phải bảo đảm bình quân một tháng ít nhất 4 ngày nghỉ (Điều 111).
Thực tế, nhiều công nhân nhà máy, nhân viên bán lẻ, người làm dịch vụ vẫn làm sáu ngày một tuần, hoặc nghỉ luân phiên vào ngày thường. Với họ, "cuối tuần" có thể là một ngày thứ Ba. Còn với người tự kinh doanh, buôn bán nhỏ, nhiều khi không có ngày nghỉ cố định nào.
Cuối tuần thay đổi đời sống thế nào
- Thời gian cho gia đình: bữa cơm đông đủ, về quê thăm ông bà, đưa con đi chơi.
- Thời gian cho mình: học thêm, chơi thể thao, làm vườn, đọc sách.
- Nhịp chung của xã hội: các hoạt động cộng đồng, đám cưới, lễ hội thường dồn về cuối tuần vì nhiều người cùng rảnh.
- Nhịp đô thị: phố đi bộ, công viên đông vui; quán xá, khu vui chơi tấp nập; đường ra khỏi thành phố tắc chiều thứ Sáu.
Một nghiên cứu nhỏ của Richard Ryan và cộng sự (2010) theo dõi người đi làm ở Mỹ qua nhật ký hằng ngày ghi nhận tâm trạng tốt lên vào cuối tuần, và phần lớn sự khác biệt gắn với cảm giác được tự quyết và được gần gũi người thân hơn, chứ không chỉ vì "không phải làm". Cuối tuần quý vì đó là lúc ta được chọn mình làm gì, với ai.
Cuối tuần có còn là cuối tuần
Hai ngày nghỉ đến nay đã gần trăm tuổi, nhưng nhiều người cảm thấy nó đang bị bào mòn: điện thoại mang công việc theo về nhà, công việc thời vụ, giao hàng, dịch vụ cần người làm vào đúng lúc người khác nghỉ. Ở chiều ngược lại, các thử nghiệm tuần làm 4 ngày ở một số nước đang đặt câu hỏi liệu đã đến lúc cuối tuần dài thêm một ngày. Danh mục này có bài riêng về chuyện đó.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nghỉ cuối tuần không phải thứ tự nhiên có. Nó là thành quả của nhiều thế hệ người lao động, của luật pháp và của những tính toán kinh tế. Biết lịch sử ấy giúp ta nhìn hai ngày nghỉ khác đi: đó là thời gian đáng được dùng cho nghỉ ngơi thật, chứ không chỉ để dọn dẹp tồn đọng của năm ngày trước.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc về lịch sử ngày Quốc tế Lao động 1/5, về Tổ chức Lao động Quốc tế và các công ước của tổ chức này, hoặc sách phổ thông về lịch sử thời gian rảnh như Waiting for the Weekend của kiến trúc sư, nhà văn Witold Rybczynski (1991).
Còn tuần này, một câu hỏi nhỏ: hai ngày nghỉ vừa rồi, mình có bao nhiêu giờ thật sự thuộc về mình?
Câu hỏi thường gặp
Ai đặt ra ngày nghỉ cuối tuần hai ngày?
Không có một người đặt ra. Đó là kết quả của phong trào đòi giảm giờ làm từ thế kỷ 19. Một mốc nổi tiếng là năm 1926, Henry Ford áp dụng tuần làm 5 ngày, 40 giờ cho công nhân nhà máy, góp phần phổ biến hai ngày nghỉ cuối tuần.
Khẩu hiệu 8 giờ làm, 8 giờ nghỉ có từ khi nào?
Khẩu hiệu "8 giờ lao động, 8 giờ nghỉ ngơi, 8 giờ giải trí" thường được gắn với nhà cải cách xã hội Robert Owen vào năm 1817. Ngày làm 8 giờ sau đó trở thành yêu sách chung của phong trào công nhân nhiều nước.
Việt Nam nghỉ thứ Bảy từ năm nào?
Cán bộ, công chức, viên chức chuyển sang làm việc 40 giờ một tuần, nghỉ thứ Bảy và Chủ nhật, từ cuối năm 1999. Doanh nghiệp được phép áp dụng tối đa 48 giờ một tuần, Nhà nước khuyến khích 40 giờ.
Theo luật, người lao động được nghỉ hằng tuần bao lâu?
Theo Điều 111 Bộ luật Lao động 2019, mỗi tuần người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục. Nếu không thể nghỉ hằng tuần do chu kỳ lao động đặc biệt thì bình quân một tháng phải được nghỉ ít nhất 4 ngày.
Vì sao Henry Ford cho công nhân nghỉ hai ngày?
Ford cho rằng công nhân được nghỉ sẽ làm việc hiệu quả hơn, và cần có thời gian rảnh để đi chơi, tiêu dùng, kể cả lái ô tô. Quyết định ấy vừa là chính sách nhân sự vừa là tính toán kinh doanh.
