Đi nghỉ về được vài tuần đã mệt lại là chuyện rất phổ biến và đã được nghiên cứu. Phân tích gộp của nhà tâm lý học Jessica de Bloom và cộng sự (2009) cho thấy sức khoẻ và tinh thần tốt lên rõ trong kỳ nghỉ, nhưng thường trở về mức cũ sau khoảng 2–4 tuần đi làm lại. Lý do chính là kỳ nghỉ không thay đổi công việc: khối lượng việc, căng thẳng và thói quen làm việc vẫn y nguyên khi ta quay về. Muốn giữ lâu hơn, cần nghỉ ngắn đều đặn trong năm và sửa nhịp nghỉ hằng ngày.
Hiệu ứng phai dần: nghiên cứu nói gì
Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là hiệu ứng phai dần (fade-out). Năm 2009, nhóm của Jessica de Bloom (khi đó làm việc ở Hà Lan) công bố một phân tích gộp, tức là gom kết quả của nhiều nghiên cứu về kỳ nghỉ của người đi làm để xem bức tranh chung. Kết luận chính:
- Trong và ngay sau kỳ nghỉ, người ta báo ít căng thẳng hơn, ít phàn nàn về sức khoẻ hơn, hài lòng với cuộc sống hơn.
- Mức tăng này không lớn và không kéo dài: phần lớn mất đi sau khoảng 2–4 tuần đi làm lại, có nghiên cứu thấy nhanh hơn.
Những nghiên cứu sau đó của chính nhóm này, theo dõi người lao động trước, trong và sau những kỳ nghỉ ngắn và dài, cũng thấy kiểu tương tự: lợi ích rõ khi đang nghỉ, rồi phai trong vài tuần. Nhiều nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ, làm ở các nước châu Âu, nên con số cụ thể có thể khác ở nơi khác, nhưng xu hướng chung khá nhất quán.
Vì sao lợi ích phai nhanh
| Lý do | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|
| Việc dồn lại chờ sẵn | Ngày đầu đi làm mở ra hàng trăm email, việc tồn đọng; phải làm bù cả tuần |
| Công việc không thay đổi | Khối lượng, áp lực, quan hệ khó khăn ở chỗ làm vẫn như cũ |
| Thói quen hằng ngày không đổi | Vẫn không có giờ nghỉ trưa, vẫn trả lời tin nhắn tối khuya |
| Kỳ nghỉ mệt | Chuyến đi dày đặc lịch trình, di chuyển nhiều, ngủ ít; về nhà còn mệt hơn lúc đi |
| Chuyển trạng thái đột ngột | Từ hoàn toàn thảnh thơi sang đầy đủ áp lực trong một buổi sáng thứ Hai |
Hình ảnh dễ hiểu: kỳ nghỉ giống như được đổ đầy một bình nước, nhưng nếu đáy bình (công việc hằng ngày) có lỗ thủng lớn, nước sẽ cạn sau ít tuần dù bình có to đến đâu.
Kỳ nghỉ kiểu Việt: vì sao nhiều khi về còn mệt hơn
Nhiều kỳ nghỉ của người Việt mang tính bổn phận nhiều hơn nghỉ ngơi. Về quê dịp Tết là đi chúc Tết họ hàng, nấu cỗ, tiếp khách, đi lại trên những chuyến xe đông. Chuyến du lịch công ty có lịch trình dày từ sáng tới khuya, ăn uống liên hoan, ngủ ít. Chuyến đi cùng cả đại gia đình phải lo cho ông bà, trẻ nhỏ. Những kỳ nghỉ ấy có giá trị gắn kết riêng, nhưng không nên đòi hỏi chúng làm mình khoẻ ra.
Nếu kỳ nghỉ chính trong năm là chuyến đi bổn phận, nên dành thêm vài ngày cho kiểu nghỉ mình thật sự thấy thư thái, dù chỉ là ở nhà đọc sách hay đi dạo công viên.
Kỳ nghỉ không vô ích
Đọc đến đây, có người sẽ hỏi: vậy đi nghỉ làm gì? Câu trả lời là kỳ nghỉ vẫn đáng giá:
- Thời gian trong kỳ nghỉ là thời gian sống tốt, có giá trị tự thân, không chỉ để "nạp năng lượng" cho công việc.
- Kỳ nghỉ cho kỷ niệm: những ngày đi chơi với gia đình, bạn bè được nhớ lâu hơn nhiều so với những tuần làm việc giống nhau.
- Kỳ nghỉ cho khoảng cách: nhiều người nghĩ ra cách giải quyết một vấn đề, hoặc nhận ra mình muốn thay đổi điều gì, khi ở xa công việc.
- Không nghỉ thì còn tệ hơn: người làm việc quanh năm không nghỉ không vì thế mà khoẻ hơn.
Vấn đề không phải là kỳ nghỉ vô ích, mà là đừng trông đợi một kỳ nghỉ cứu cả năm làm việc.
Làm sao để lợi ích kéo dài hơn
Trước khi đi
- Đóng việc gọn gàng: bàn giao rõ ràng, đặt lời nhắn tự động, ghi lại việc đầu tiên sẽ làm khi quay lại. Đi nghỉ mà đầu còn treo việc thì không nghỉ trọn được.
- Đừng làm bù quá sức tuần trước khi đi. Nhiều người tăng ca liên tục để "dọn sạch" rồi đi nghỉ trong trạng thái kiệt sức.
Trong kỳ nghỉ
- Chừa khoảng trống, đừng xếp kín lịch tham quan. Vài buổi không có kế hoạch gì thường là lúc thư thái nhất.
- Ngủ đủ, tránh những chuyến bay, chuyến xe đêm nối tiếp nhau.
- Hạn chế kiểm tra công việc, nếu phải thì gom vào một khung giờ cố định.
Sau khi về
- Về sớm một ngày trước khi đi làm để nghỉ, giặt giũ, dọn dẹp.
- Ngày đầu đi làm nhẹ việc nếu được, dành để đọc email, xếp việc.
- Giữ lại một thói quen nhỏ từ kỳ nghỉ: đi dạo buổi sáng, đọc sách buổi tối, ăn chậm.
Danh mục này có bài riêng về những ngày đầu quay lại làm việc sau kỳ nghỉ.
Nghỉ trong năm quan trọng hơn một kỳ nghỉ lớn
Bài học rút ra từ hiệu ứng phai dần là: nghỉ ngơi hằng ngày và hằng tuần mới là nền móng. Những quãng nghỉ ngắn trong giờ làm, buổi tối không công việc, cuối tuần thật sự được nghỉ giữ cho mức mệt không tích tụ. Theo các nghiên cứu về phục hồi sau giờ làm của Sabine Sonnentag và Charlotte Fritz (2007), việc tách rời tâm lý khỏi công việc mỗi buổi tối gắn với cảm giác hồi sức tốt hơn.
Nhiều người vì vậy chọn chia phép năm thành nhiều đợt nghỉ ngắn rải rác thay vì dồn một kỳ dài, để không bao giờ đi quá lâu mà không có quãng nghỉ. Bài "Nghỉ ngắn nhiều lần hay một kỳ dài" trong cùng danh mục bàn kỹ chuyện này.
Góc nhìn hôm nay: nếu vừa đi nghỉ về đã mệt
Thay vì trách kỳ nghỉ "không đáng tiền", thử nhìn vào nhịp làm việc hằng ngày. Một tuần sau khi đi nghỉ về, tự hỏi: mình có nghỉ trưa không, có ăn trưa rời bàn không, tối có còn mở email không, cuối tuần có ngày nào thật sự không làm gì cho công việc không? Sửa một trong những điều đó thường giữ được phần dư âm kỳ nghỉ lâu hơn bất kỳ chuyến đi nào.
Nếu mệt mỏi kéo dài nhiều tuần, ngay cả kỳ nghỉ cũng không làm đỡ, kèm mất ngủ, chán nản hay sụt cân, đó không còn là chuyện kỳ nghỉ phai nhanh. Nên đi khám nội tổng quát, hoặc gặp chuyên gia tâm lý lâm sàng nếu tâm trạng đi xuống kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đi nghỉ về được vài tuần lại thấy mệt?
Vì kỳ nghỉ không thay đổi công việc: việc tồn đọng, áp lực và thói quen làm việc vẫn y nguyên khi quay về. Phân tích gộp của de Bloom và cộng sự (2009) cho thấy lợi ích của kỳ nghỉ thường trở về mức cũ sau khoảng 2–4 tuần đi làm lại.
Hiệu ứng phai dần sau kỳ nghỉ là gì?
Là hiện tượng sức khoẻ, tinh thần tốt lên trong kỳ nghỉ rồi giảm dần về mức trước kỳ nghỉ sau khi đi làm lại. Các nghiên cứu ghi nhận lợi ích thường mất đi trong vài tuần.
Có cách nào giữ lâu cảm giác sau kỳ nghỉ không?
Đóng việc gọn trước khi đi, chừa khoảng trống trong kỳ nghỉ, về sớm một ngày để nghỉ, ngày đầu đi làm nhẹ việc, và quan trọng nhất là giữ nhịp nghỉ hằng ngày, hằng tuần sau khi quay lại.
Đi nghỉ có đáng không nếu lợi ích phai nhanh?
Có. Thời gian trong kỳ nghỉ có giá trị tự thân, tạo kỷ niệm và cho khoảng cách với công việc. Chỉ không nên trông đợi một kỳ nghỉ bù cho cả năm làm việc thiếu nghỉ.
