Sinh thái âm thanh (soundscape ecology) là ngành nghiên cứu toàn bộ âm thanh của một nơi để hiểu sức khoẻ của hệ sinh thái ở đó. Người góp phần lớn đưa ý tưởng này tới công chúng là nhà thu âm thiên nhiên người Mỹ Bernie Krause, với cách chia ba nguồn âm: biophony (tiếng của sinh vật), geophony (tiếng của đất trời như gió, mưa, sóng) và anthrophony (tiếng do con người tạo ra). Ông trình bày các ý tưởng này trong sách The Great Animal Orchestra (Dàn nhạc giao hưởng muôn loài, 2012).
Bernie Krause: từ nhạc sĩ đến người thu tiếng rừng
Bernie Krause bắt đầu sự nghiệp là nhạc sĩ. Ông từng chơi với nhóm nhạc dân ca The Weavers vào thập niên 1960, rồi cùng Paul Beaver lập bộ đôi Beaver & Krause, một trong những nhóm tiên phong đưa máy tổng hợp âm thanh Moog vào nhạc pop và nhạc phim. Cuối thập niên 1960, trong một dự án thu âm, ông ra ngoài trời thu tiếng thiên nhiên và từ đó gắn bó với công việc này.
Trong hơn năm mươi năm, Krause thu âm ở rất nhiều hệ sinh thái trên thế giới, từ rừng nhiệt đới, đồng cỏ, rạn san hô đến vùng cực, tích luỹ một kho lưu trữ hàng nghìn giờ âm thanh. Một phần đáng kể những nơi ông từng thu nay đã thay đổi hoặc không còn nghe như trước, khiến các bản thu cũ trở thành "tư liệu" về những cảnh quan âm thanh đã mất.
Ba lớp âm thanh của một nơi
| Lớp | Gồm những gì | Ví dụ ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Biophony (tiếng sinh vật) | Tiếng chim, côn trùng, ếch nhái, thú, cá, cả tiếng tôm búng dưới nước | Ve sầu trưa hè, ếch nhái đầu mùa mưa, tiếng vượn hót buổi sáng ở rừng nguyên sinh |
| Geophony (tiếng đất trời) | Gió, mưa, sấm, sóng, suối, lá cây va nhau khi gió thổi | Mưa rào chiều miền Nam, gió lào miền Trung, sóng biển |
| Anthrophony (tiếng con người) | Giao thông, máy móc, loa, tiếng nói, âm nhạc | Xe máy, còi, công trình, loa phát thanh |
Cách chia này đơn giản nhưng hữu ích: nó cho ta một "khung nghe" mới. Đứng ở bất cứ đâu, ta có thể tự hỏi: lớp nào đang trội, lớp nào đang vắng.
Với chuyện nghỉ ngơi, cách chia này giải thích một cảm nhận quen thuộc. Phần lớn âm thanh mà người ta tìm đến để thư giãn, như mưa, sóng, suối, gió, tiếng côn trùng đêm hè, thuộc hai lớp đầu. Còn những tiếng làm ta mệt khi muốn nghỉ, như còi, máy khoan, loa, phần lớn thuộc lớp thứ ba. Điều này không có nghĩa mọi âm thanh con người đều xấu: tiếng trò chuyện nhỏ ở quán quen hay tiếng chuông xe đạp cũng có thể dễ chịu. Vấn đề nằm ở chỗ lớp thứ ba ở đô thị thường quá dày, che lấp hết hai lớp kia.
Giả thuyết "khe âm thanh"
Một ý tưởng nổi tiếng của Krause là giả thuyết khe âm thanh (acoustic niche hypothesis). Khi nghe kỹ các bản thu ở những khu rừng còn nguyên vẹn, ông nhận thấy các loài dường như "chia nhau" dải tần số và thời gian để tiếng của mình không bị lấp: loài này kêu ở dải cao, loài kia ở dải trầm, loài khác chọn lúc chạng vạng hay nửa đêm. Giống như các nhạc cụ trong một dàn nhạc, mỗi cây đàn một bè.
Theo cách nhìn này, một hệ sinh thái khoẻ có bản giao hưởng đầy đặn, mọi dải tần đều có "người chơi". Hệ sinh thái bị suy thoái có những "khoảng trống" trên phổ âm thanh. Giả thuyết này được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và kiểm tra; ở một số nơi kết quả ủng hộ, ở nơi khác thì phức tạp hơn. Nên coi đây là một giả thuyết đang được nghiên cứu, không phải quy luật chắc chắn.
Lincoln Meadow: khu rừng trông vẫn vậy nhưng nghe đã khác
Ví dụ hay được Krause kể nhất là khu Lincoln Meadow ở dãy Sierra Nevada, bang California. Ông thu âm ở đó năm 1988, trước khi khu vực bị khai thác gỗ chọn lọc, tức chỉ chặt một số cây, với lời hứa rằng tác động sẽ không đáng kể. Một năm sau ông quay lại thu ở cùng vị trí, cùng thời điểm. Nhìn bằng mắt, khu rừng gần như không khác. Nhưng bản thu cho thấy tiếng sinh vật đã thưa và nghèo đi rõ rệt.
Câu chuyện này được nhắc nhiều vì nó cho thấy tai có thể phát hiện những thay đổi mà mắt bỏ sót. Đây là một trường hợp, không phải nghiên cứu có đối chứng quy mô lớn, nhưng nó gợi ý dùng âm thanh làm công cụ theo dõi môi trường.
Từ cảm hứng đến một ngành khoa học
Trước Krause, nhà soạn nhạc người Canada R. Murray Schafer đã phổ biến khái niệm "cảnh quan âm thanh" (soundscape) qua Dự án Cảnh quan âm thanh thế giới (World Soundscape Project) thập niên 1970 và cuốn The Tuning of the World (1977). Schafer phân biệt cảnh quan âm thanh "hi-fi", nơi từng âm thanh nghe rõ ràng tách bạch như làng quê ban đêm, với cảnh quan "lo-fi", nơi mọi âm thanh hoà lẫn vào một nền ồn dày đặc như phố đông.
Năm 2011, nhóm của Bryan Pijanowski cùng các cộng sự, trong đó có Krause, công bố bài "Soundscape Ecology: The Science of Sound in the Landscape" trên tạp chí BioScience, đề xuất sinh thái âm thanh thành một lĩnh vực nghiên cứu riêng. Ngày nay các nhà khoa học đặt máy thu âm tự động trong rừng, ngoài biển, dùng các chỉ số âm thanh để theo dõi đa dạng sinh học.
Khi con người im lặng
Năm 2020, khi nhiều thành phố trên thế giới giãn cách vì đại dịch, tiếng giao thông giảm mạnh. Nhiều người kể rằng họ nghe chim hót rõ hơn bao giờ hết. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Science cùng năm (Derryberry và cộng sự) ghi nhận ở vùng vịnh San Francisco, một loài chim sẻ hót nhỏ hơn và ở dải tần rộng hơn khi tiếng xe giảm. Chuyện tiếng chim chi tiết đã có ở wiki nuôi chim trong hệ; ở đây chỉ để thấy lớp "anthrophony" lấn át các lớp khác nhiều tới mức nào.
Góc nhìn hôm nay: một buổi đi dạo bằng tai
Không cần thiết bị chuyên nghiệp, ai cũng có thể thử nhìn nơi mình sống qua ba lớp âm thanh của Krause. Một buổi "đi dạo nghe" (soundwalk) là một quãng nghỉ nhẹ nhàng:
- Chọn một đoạn đường quen: ngõ nhà, công viên gần nhà, bờ hồ.
- Đi chậm hơn bình thường, không tai nghe, không nghe điện thoại.
- Mỗi vài phút dừng lại, nhắm mắt nửa phút, đếm xem nghe được tiếng gì thuộc lớp sinh vật, lớp đất trời, lớp con người.
- Ghi nhận lớp nào trội. Ở phố thường là con người; ở công viên lúc sáng sớm có khi là chim và gió.
- Lặp lại vào một giờ khác, một mùa khác, để thấy cảnh quan âm thanh thay đổi.
Người thích ghi chép có thể thu vài phút bằng điện thoại ở cùng một chỗ mỗi mùa, giống cách Krause làm ở Lincoln Meadow, để sau vài năm có một cuốn "nhật ký âm thanh" của khu phố mình. Ai muốn đọc thêm có thể tìm The Great Animal Orchestra của Bernie Krause và The Tuning of the World của R. Murray Schafer.
Câu hỏi thường gặp
Bernie Krause là ai?
Bernie Krause là nhạc sĩ và nhà thu âm thiên nhiên người Mỹ, từng chơi với nhóm The Weavers và là người tiên phong dùng máy tổng hợp Moog. Ông thu âm thiên nhiên hơn năm mươi năm và góp phần lớn phát triển ngành sinh thái âm thanh. Sách nổi tiếng của ông là The Great Animal Orchestra (2012).
Biophony, geophony, anthrophony là gì?
Đây là ba nguồn âm thanh của một cảnh quan theo cách chia của Krause. Biophony là tiếng sinh vật như chim, côn trùng, ếch nhái. Geophony là tiếng của tự nhiên không sống như gió, mưa, sóng. Anthrophony là tiếng do con người tạo ra như xe cộ, máy móc.
Sinh thái âm thanh nghiên cứu gì?
Sinh thái âm thanh nghiên cứu toàn bộ âm thanh của một nơi để hiểu tình trạng hệ sinh thái. Các nhà khoa học đặt máy thu tự động trong rừng, biển và dùng chỉ số âm thanh để theo dõi đa dạng sinh học. Lĩnh vực này được đề xuất chính thức trên tạp chí BioScience năm 2011.
Giả thuyết khe âm thanh là gì?
Đây là ý tưởng của Krause rằng trong hệ sinh thái khoẻ, các loài chia nhau dải tần số và thời gian để tiếng kêu không lấp nhau, như các bè trong dàn nhạc. Giả thuyết đang được nghiên cứu, có nơi kết quả ủng hộ, có nơi phức tạp hơn.
