Tuần làm việc 4 ngày đã được thử ở nhiều nơi, nổi bật là đợt thử nghiệm ở Anh từ tháng 6 đến tháng 12 năm 2022 với khoảng 61 công ty và gần 3.000 người lao động: phần lớn công ty tham gia quyết định tiếp tục sau khi kết thúc, người lao động báo ít kiệt sức hơn, ngủ tốt hơn. Nhưng các công ty tự nguyện đăng ký, nên kết quả không có nghĩa là mọi ngành, mọi doanh nghiệp đều làm được như vậy. Cũng cần phân biệt hai kiểu: giảm giờ làm (khoảng 32 giờ, giữ lương) và dồn giờ (vẫn 40 giờ trong 4 ngày dài).
Hai kiểu "tuần 4 ngày" rất khác nhau
| Giảm giờ làm | Dồn giờ (tuần nén) | |
|---|---|---|
| Số giờ mỗi tuần | Giảm, thường khoảng 32 giờ | Giữ nguyên, ví dụ 4 ngày × 10 giờ |
| Lương | Thường giữ nguyên trong các thử nghiệm | Giữ nguyên |
| Ngày làm việc | Độ dài như cũ hoặc ngắn hơn | Dài hơn, dễ mệt cuối ngày |
| Ý tưởng chính | Làm hiệu quả hơn trong ít giờ hơn | Đổi ngày dài lấy thêm một ngày nghỉ |
Nhiều thử nghiệm giảm giờ làm theo khẩu hiệu "100-80-100": 100% lương, 80% thời gian, cam kết giữ 100% kết quả công việc. Khi đọc tin về "tuần 4 ngày", nên xem đó là kiểu nào, vì tác động lên nghỉ ngơi khác hẳn nhau.
Iceland: những thử nghiệm đầu tiên được nhắc nhiều
Từ năm 2015 đến 2019, thành phố Reykjavík và chính phủ Iceland thử giảm giờ làm của khoảng 2.500 người lao động khu vực công xuống còn khoảng 35–36 giờ mỗi tuần, không giảm lương. Lưu ý: đây là giảm giờ chứ phần lớn không phải tuần 4 ngày. Báo cáo phân tích công bố năm 2021 của nhóm nghiên cứu Autonomy (Anh) và Alda (Iceland) cho biết năng suất và chất lượng dịch vụ phần lớn được giữ, trong khi người lao động báo ít căng thẳng, cân bằng công việc – cuộc sống tốt hơn. Sau đó, nhiều nghiệp đoàn ở Iceland thương lượng được quyền giảm giờ cho phần lớn lực lượng lao động.
Thử nghiệm ở Anh năm 2022
Từ tháng 6 đến tháng 12 năm 2022, khoảng 61 công ty ở Anh với gần 3.000 người lao động thử tuần làm 4 ngày theo mô hình giảm giờ, giữ lương. Thử nghiệm do tổ chức phi lợi nhuận 4 Day Week Global, nhóm nghiên cứu Autonomy và các nhà nghiên cứu ở một số trường đại học (trong đó có Đại học Cambridge và Boston College) phối hợp tổ chức và đánh giá.
- Phần lớn công ty tiếp tục tuần làm 4 ngày sau khi thử nghiệm kết thúc, một số chuyển thành chính sách lâu dài.
- Người lao động báo ít kiệt sức hơn, ít mệt mỏi hơn, ngủ tốt hơn, cân bằng công việc – gia đình tốt hơn.
- Doanh thu của các công ty báo cáo số liệu nhìn chung ổn định trong thời gian thử.
Những giới hạn cần nhớ:
- Công ty tự nguyện tham gia, thường là doanh nghiệp vừa và nhỏ, nhiều công ty dịch vụ, tiếp thị, công nghệ, vốn đã có thiện cảm với ý tưởng.
- Không có nhóm đối chứng theo kiểu thử nghiệm ngẫu nhiên.
- Thời gian sáu tháng chưa đủ biết hiệu quả lâu dài.
- Dữ liệu năng suất do từng công ty tự báo cáo, không đồng nhất.
Vì vậy, nói "thử nghiệm chứng minh năng suất tăng X%" là quá tay. Điều đáng tin hơn: ở những công ty muốn thử và chịu thay đổi cách làm việc, tuần 4 ngày khả thi và được người lao động đánh giá cao.
Các nơi khác
- Bỉ (2022): người lao động có quyền đề nghị làm đủ số giờ trong 4 ngày (kiểu dồn giờ), không phải giảm giờ.
- Nhiều thử nghiệm khác ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Đức, Úc, New Zealand, Mỹ ở quy mô doanh nghiệp hoặc vùng, với kết quả và thiết kế khác nhau.
- Một số công ty lớn công bố kết quả thử nghiệm nội bộ rất ấn tượng; đó là số liệu doanh nghiệp tự công bố, không phải nghiên cứu độc lập.
Vì sao làm ít giờ hơn mà có thể không mất việc
Các công ty trong thử nghiệm thường không chỉ cắt một ngày mà phải đổi cách làm:
- Rút ngắn, giảm số cuộc họp.
- Đặt những khung giờ tập trung không bị làm phiền.
- Bỏ những việc ít giá trị, quy trình rườm rà.
- Sắp xếp luân phiên để luôn có người phục vụ khách.
Khi được nghỉ thêm một ngày, nhiều người cũng hồi sức tốt hơn, phù hợp với các nghiên cứu về phục hồi: được nghỉ đủ thì làm việc tập trung hơn. Nhưng không phải ngành nào cũng làm được như vậy: y tế, sản xuất dây chuyền, bán lẻ, vận tải gắn chặt với giờ có mặt, cần thêm người hoặc tổ chức ca khác.
Người lao động dùng ngày thứ năm thế nào
Trong các thử nghiệm, người tham gia kể họ dùng ngày nghỉ thêm cho việc nhà, chăm con, đi khám bệnh, học thêm, vận động và nghỉ ngơi. Có người thấy ngày ấy lại bị việc nhà lấp kín. Bài học quen thuộc: thêm thời gian rảnh chỉ giúp hồi sức khi ta giữ được một phần cho việc nghỉ thật.
Còn ở Việt Nam
Bộ luật Lao động 2019 quy định thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ một ngày và 48 giờ một tuần, Nhà nước khuyến khích tuần làm 40 giờ (Điều 105). Nhiều doanh nghiệp vẫn làm sáu ngày một tuần. Tuần 4 ngày chưa phải chủ đề phổ biến; một số công ty công nghệ, công ty nhỏ tự thử những kiểu làm việc linh hoạt. Nếu một doanh nghiệp áp dụng dồn giờ, ngày làm việc dài hơn cần chú ý quy định về giờ làm, làm thêm giờ và nghỉ giữa giờ; chi tiết nên tra văn bản hướng dẫn hiện hành.
Bài này không khuyên doanh nghiệp nào nên hay không nên áp dụng; chỉ tóm lược những gì các thử nghiệm cho thấy.
Góc nhìn hôm nay: điều rút ra cho người đi làm
Dù công ty bạn không có tuần 4 ngày, các thử nghiệm vẫn gợi ý vài điều áp dụng được ngay: bớt họp không cần thiết, giữ những khung giờ tập trung, bỏ bớt việc ít giá trị, và bảo vệ thời gian nghỉ. Câu hỏi đáng hỏi không phải "làm bao nhiêu ngày" mà "trong những giờ làm việc, mình có thật sự làm việc, và trong những giờ nghỉ, mình có thật sự được nghỉ không".
Với kiểu dồn giờ 4 ngày × 10 giờ, nên để ý sức mình: ngày làm dài dễ mệt cuối ngày, nhất là việc cần tập trung cao, lái xe, vận hành máy. Nghỉ giữa giờ đầy đủ càng quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Thử nghiệm tuần làm 4 ngày ở Anh cho kết quả gì?
Thử nghiệm từ tháng 6 đến 12/2022 với khoảng 61 công ty, gần 3.000 người lao động: phần lớn công ty quyết định tiếp tục, người lao động báo ít kiệt sức, ngủ tốt hơn, doanh thu nhìn chung ổn định. Các công ty tự nguyện tham gia nên kết quả không áp dụng cho mọi doanh nghiệp.
Tuần làm 4 ngày có giảm lương không?
Trong các thử nghiệm giảm giờ như ở Anh và Iceland, lương thường được giữ nguyên. Còn kiểu dồn giờ thì giữ nguyên số giờ và lương, chỉ dồn vào 4 ngày dài hơn.
Mô hình 100-80-100 là gì?
Là 100% lương, 80% thời gian làm việc, và cam kết giữ 100% kết quả công việc. Đây là mô hình được tổ chức 4 Day Week Global cổ vũ trong nhiều thử nghiệm.
Iceland có làm tuần 4 ngày không?
Các thử nghiệm ở Iceland từ 2015 đến 2019 chủ yếu là giảm giờ làm xuống khoảng 35–36 giờ mỗi tuần, không giảm lương, chứ phần lớn không phải tuần 4 ngày. Sau đó nhiều nghiệp đoàn thương lượng được quyền giảm giờ cho phần lớn người lao động.
Việt Nam có quy định tuần làm 4 ngày không?
Không. Bộ luật Lao động 2019 quy định thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ một ngày, 48 giờ một tuần, khuyến khích tuần 40 giờ. Doanh nghiệp có thể sắp xếp linh hoạt trong khuôn khổ luật.
