Kỳ nghỉ không mạng, tức vài ngày tắt hoặc hạn chế hẳn điện thoại, mạng xã hội, tin tức, giúp nhiều người thấy đầu óc lắng xuống, ngủ dễ hơn, để ý nhiều hơn tới cảnh và người xung quanh. Nghiên cứu về chuyện này còn nhỏ và kết quả không đồng nhất: có thử nghiệm thấy tâm trạng khá hơn một chút khi bớt mạng xã hội, nhưng không phải phép màu. Cách làm thực tế là không cần "tắt hẳn" mà đặt luật rõ: giữ điện thoại cho liên lạc khẩn cấp, bản đồ, còn mạng xã hội, tin tức, email thì gác lại.
Vì sao người ta muốn "tắt mạng" khi đi nghỉ
Điện thoại theo ta vào từng khoảnh khắc của kỳ nghỉ: đang ngắm biển thì lướt tin, đang ăn tối thì trả lời bình luận, đang đi dạo thì chụp ảnh đăng ngay. Ngay cả khi không có tin nhắn công việc, dòng thông báo không dứt vẫn kéo sự chú ý ra khỏi nơi mình đang đứng.
Nhiều người chia sẻ một cảm giác chung: nghỉ mà đầu không nghỉ. Mạng xã hội còn mang theo so sánh, như kỳ nghỉ của người khác đẹp hơn, con nhà người ta ngoan hơn, và tin tức mang theo lo âu. Kỳ nghỉ không mạng là ý tưởng tạm cắt những dòng ấy để được ở trọn chỗ mình đang ở.
Bài này nói về mạng nói chung: mạng xã hội, tin tức, trò giải trí trên màn hình. Chuyện tin nhắn công việc ngoài giờ được bàn ở bài quyền ngắt kết nối trong danh mục nghỉ giữa giờ làm.
Nghiên cứu nói gì
| Nghiên cứu | Làm gì | Thấy gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Uhls và cộng sự (2014) | Học sinh khoảng 11–12 tuổi đi trại ngoài trời 5 ngày không màn hình, so với nhóm ở nhà | Nhóm đi trại nhận ra cảm xúc qua nét mặt, cử chỉ tốt hơn sau 5 ngày | Mẫu nhỏ; đi trại còn có giao tiếp trực tiếp, thiên nhiên, khó tách riêng tác dụng của việc bỏ màn hình |
| Hunt và cộng sự (2018) | Sinh viên ở Mỹ giới hạn mạng xã hội khoảng 30 phút mỗi ngày trong 3 tuần | Cảm giác cô đơn, buồn chán giảm so với nhóm dùng bình thường | Mẫu khoảng 140 sinh viên một trường; giới hạn, không phải bỏ hẳn |
| Allcott và cộng sự (2020) | Hàng nghìn người lớn ở Mỹ được trả tiền để tắt tài khoản một mạng xã hội lớn trong 4 tuần | Cảm giác hạnh phúc tăng nhẹ, dành nhiều thời gian hơn cho gia đình, bạn bè; theo dõi tin tức ít hơn | Tác dụng nhỏ; làm ở một nước, một thời điểm |
Tổng hợp lại: bớt mạng có thể giúp một chút về tâm trạng và kết nối với người xung quanh, nhưng không phải liều thuốc thần. Nhiều bài báo đại chúng thổi phồng kết quả thành "cai điện thoại 3 ngày, đổi đời", điều mà các nghiên cứu không cho thấy.
Những gì nhiều người kể lại
Ngoài số liệu, người từng có vài ngày không mạng thường kể những trải nghiệm giống nhau:
- Ngày đầu bứt rứt: tay tự tìm điện thoại, sợ bỏ lỡ chuyện gì đó. Cảm giác sợ bỏ lỡ này hay được gọi tắt là FOMO.
- Ngày thứ hai, thứ ba dịu lại: để ý nhiều hơn tới mùi, tiếng, màu sắc nơi mình đang ở.
- Nói chuyện với người đi cùng nhiều hơn, bữa ăn dài hơn.
- Ngủ sớm và dễ hơn, nhất là khi không cầm điện thoại lên giường.
- Khi mở lại mạng, ngạc nhiên vì không bỏ lỡ điều gì thật sự quan trọng.
Tắt hẳn hay đặt luật
Với phần lớn người, tắt hẳn điện thoại không thực tế và cũng không an toàn: cần liên lạc với gia đình, cần bản đồ, cần gọi xe, cần thanh toán. Vì vậy cách làm hiệu quả là đặt luật rõ:
| Giữ lại | Gác lại |
|---|---|
| Gọi điện, nhắn tin với người thân | Mạng xã hội, lướt video |
| Bản đồ, gọi xe, đặt phòng | Đọc tin tức liên tục |
| Chụp ảnh (đăng sau khi về) | Email, nhóm chat công việc |
| Số khẩn cấp, thông tin y tế | Trò giải trí trên màn hình, mua sắm trực tuyến |
Chuẩn bị cho vài ngày không mạng
- Báo trước cho gia đình, bạn bè, đồng nghiệp: mình sẽ ít xem điện thoại từ ngày nào đến ngày nào, có việc gấp thì gọi.
- Xoá tạm hoặc đăng xuất ứng dụng mạng xã hội. Chỉ tắt thông báo thường không đủ, vì tay vẫn tự mở.
- Tải bản đồ ngoại tuyến cho khu vực sẽ đến, ghi lại địa chỉ chỗ ở, số điện thoại quan trọng ra giấy.
- Mang theo thứ để thay thế: một cuốn sách giấy, bộ bài, sổ ghi chép, bút vẽ. Khoảng trống cần có gì đó dễ chịu để lấp.
- Đặt giờ xem điện thoại nếu không thể bỏ hẳn: ví dụ mười phút buổi tối để xem tin nhắn gia đình.
- Để điện thoại ngoài phòng ngủ, dùng đồng hồ báo thức riêng nếu cần.
An toàn vẫn là trên hết
Đi rừng, leo núi, đi biển, đi vùng hẻo lánh thì luôn mang điện thoại sạc đầy, báo lịch trình cho người thân, biết số cứu hộ địa phương. Không mạng xã hội không có nghĩa là không liên lạc được khi cần.
Những thứ có thể lấp khoảng trống
Khi không cầm điện thoại, nhiều người lúng túng vì không biết làm gì với những phút chờ. Vài gợi ý: mang một cuốn sách giấy, một cuốn sổ để ghi lại điều thú vị trong ngày, chơi cờ, đánh bài với người đi cùng, vẽ phác cảnh trước mặt, hoặc đơn giản là nhìn quanh. Những phút trống ấy dần trở thành phần thư thái nhất của chuyến đi.
Không cần đi xa mới "không mạng"
Kỳ nghỉ không mạng có thể chỉ là một ngày Chủ nhật, hay một buổi tối mỗi tuần: tắt mạng xã hội từ sáu giờ tối, cả nhà nấu ăn, chơi cờ, đi dạo. Nhiều gia đình đặt quy ước "bữa cơm không điện thoại", đơn giản mà hiệu quả. Với trẻ em, người lớn làm gương quan trọng hơn mọi lời nhắc.
Góc nhìn hôm nay
Không cần coi điện thoại là kẻ thù. Nó giúp ta liên lạc, tìm đường, giữ kỷ niệm. Câu hỏi là ai đang dẫn dắt: mình hay những dòng thông báo. Lần tới đi nghỉ, thử một luật nhỏ: chỉ đăng ảnh sau khi về. Những khoảnh khắc đẹp sẽ được ngắm bằng mắt trước, chụp sau, và đăng khi đã về nhà.
Nếu thấy mình không thể rời điện thoại dù đã cố, việc dùng ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, quan hệ, kèm lo âu khi không có điện thoại, có thể tìm sự giúp đỡ từ chuyên gia tâm lý lâm sàng.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ nghỉ không mạng có tác dụng gì?
Nhiều người thấy đầu óc lắng xuống, ngủ dễ hơn, để ý nhiều hơn tới cảnh và người xung quanh. Một số thử nghiệm cho thấy bớt mạng xã hội giúp tâm trạng khá hơn một chút, nhưng tác dụng nhỏ và nghiên cứu còn hạn chế.
Có nên tắt hẳn điện thoại khi đi du lịch không?
Thường không nên tắt hẳn vì cần liên lạc với gia đình, bản đồ, gọi xe và gọi cứu hộ khi cần. Cách thực tế là giữ những chức năng cần thiết và gác lại mạng xã hội, tin tức, email.
FOMO là gì?
FOMO là viết tắt tiếng Anh của "fear of missing out", cảm giác sợ bỏ lỡ điều gì đó người khác đang trải qua. Đây là lý do nhiều người bứt rứt trong ngày đầu không xem điện thoại; cảm giác này thường dịu đi sau một hai ngày.
Bắt đầu cai mạng xã hội thế nào cho dễ?
Bắt đầu nhỏ: một buổi tối mỗi tuần không mạng xã hội, bữa cơm không điện thoại, để điện thoại ngoài phòng ngủ. Xoá tạm ứng dụng thường hiệu quả hơn chỉ tắt thông báo.
Trẻ em có nên đi nghỉ không màn hình không?
Vài ngày đi chơi ngoài trời không màn hình thường là trải nghiệm tốt cho trẻ, như nghiên cứu nhỏ của Uhls và cộng sự (2014) gợi ý. Điều quan trọng là người lớn cũng làm gương, và có sẵn hoạt động thay thế như chơi ngoài trời, đọc sách, trò chuyện cùng cả nhà.
