Nghe tiếng rít, tiếng ve, tiếng "xèo xèo" trong tai khi xung quanh thật yên là hiện tượng khá phổ biến, kể cả ở người nghe bình thường: khi tiếng ồn bên ngoài biến mất, não "vặn to" độ nhạy và nhận ra những tín hiệu vốn bị che lấp. Nếu tiếng đó thoáng qua, nhỏ, cả hai tai, không kèm nghe kém thì thường không đáng lo. Nhưng ù tai kéo dài, chỉ một bên, ù theo nhịp mạch đập, hoặc kèm chóng mặt, nghe kém đột ngột thì cần đi khám tai mũi họng, có trường hợp phải khám ngay.
Ù tai là gì
Ù tai là cảm giác nghe thấy âm thanh khi không có nguồn âm bên ngoài tương ứng. Người ta tả nó rất khác nhau: tiếng rít cao, tiếng ve, tiếng dế, tiếng xì như hơi xả, tiếng vo ve, tiếng ù trầm, tiếng nhịp đập. Ù tai không phải một bệnh, mà là một triệu chứng, có thể do nhiều nguyên nhân, từ rất nhẹ như ráy tai đến cần điều trị.
Ù tai khá thường gặp ở người lớn, nhiều hơn ở người lớn tuổi và người làm việc lâu năm ở nơi ồn. Phần lớn người có ù tai vẫn sinh hoạt bình thường; với một số ít, nó gây khó chịu, mất tập trung, khó nghỉ ngơi.
Vì sao phòng càng yên càng nghe rõ
Nhiều người chỉ nhận ra ù tai lúc tối khuya, khi tắt quạt, tắt tivi, hoặc khi đi vào một căn phòng rất kín. Lý do là ban ngày, tiếng ồn xung quanh che lấp tiếng ù. Khi nền âm thanh biến mất, tiếng ù vốn có sẵn trở nên nổi bật.
Thêm nữa, hệ thính giác tự điều chỉnh độ nhạy theo môi trường. Ở nơi rất yên, não tăng "độ khuếch đại" để bắt được những tín hiệu nhỏ, và đôi khi cái nó bắt được là hoạt động nội tại của chính hệ thần kinh thính giác.
Một nghiên cứu cũ hay được nhắc là của Heller và Bergman, công bố năm 1953: họ cho khoảng 80 người trẻ nghe bình thường, không than phiền ù tai, ngồi trong phòng cách âm vài phút. Phần lớn người tham gia cho biết nghe thấy những âm thanh như tiếng vo ve, tiếng rít. Đây là nghiên cứu nhỏ, phương pháp đơn giản theo chuẩn ngày nay, nhưng nó gợi ý rằng nghe thấy "tiếng trong tai" ở nơi rất yên là trải nghiệm phổ biến, không nhất thiết là bệnh. Nhà soạn nhạc John Cage cũng kể lại trải nghiệm tương tự khi vào phòng tiêu âm ở Harvard; chuyện này có bài riêng trong danh mục.
Những nguyên nhân thường gặp
Danh sách dưới đây chỉ để hiểu vì sao cần đi khám, không dùng để tự chẩn đoán:
- Tiếp xúc tiếng ồn lớn: sau một buổi nhạc sống, quán karaoke, công trường, tai có thể ù vài giờ đến một hai ngày. Tiếp xúc lặp lại nhiều năm có thể gây ù tai lâu dài kèm giảm thính lực.
- Ráy tai bít ống tai.
- Viêm tai, tắc vòi nhĩ khi cảm cúm, đi máy bay.
- Lão thính: thính lực giảm dần theo tuổi, hay kèm ù tai.
- Nguyên nhân khác cần bác sĩ đánh giá, kể cả một số vấn đề về mạch máu, thần kinh.
Căng thẳng, mệt mỏi, thiếu ngủ không trực tiếp gây ù tai nhưng thường làm người ta thấy tiếng ù rõ hơn, khó chịu hơn.
Khi nào cần đi khám
| Tình huống | Nên làm gì |
|---|---|
| Tiếng rít thoáng vài giây đến vài phút ở phòng rất yên, cả hai tai, không kèm gì khác | Thường không đáng lo; theo dõi |
| Ù tai sau khi ở nơi rất ồn, hết trong vòng một hai ngày | Cho tai nghỉ, tránh ồn; lần sau bảo vệ tai. Kéo dài hơn thì đi khám |
| Ù tai kéo dài nhiều ngày, nhiều tuần, hoặc tái đi tái lại | Khám tai mũi họng |
| Ù tai chỉ ở một bên | Khám tai mũi họng |
| Ù tai theo nhịp mạch đập | Khám tai mũi họng, bác sĩ có thể cho kiểm tra thêm |
| Nghe kém đột ngột, nhất là một bên, có hoặc không kèm ù tai | Đi khám ngay, không chờ xem có tự hết không |
| Ù tai kèm chóng mặt, buồn nôn, mất thăng bằng | Đi khám ngay |
| Ù tai kèm đau tai, chảy dịch, sốt | Khám tai mũi họng sớm |
| Kèm yếu liệt, méo miệng, nói khó, đau đầu dữ dội đột ngột | Gọi 115 |
Nghe kém đột ngột được nhấn mạnh vì đây là tình trạng cần được đánh giá sớm; chờ đợi có thể làm mất cơ hội điều trị tốt nhất. Ở buổi khám, bác sĩ thường soi tai, đo thính lực và hỏi về tiền sử tiếp xúc tiếng ồn. Bài này không nêu tên thuốc hay cách điều trị cụ thể: việc đó thuộc về bác sĩ sau khi khám.
Nếu ù tai khiến bạn mất ngủ kéo dài, lo lắng, buồn bã nhiều, hãy nói với bác sĩ. Có những hướng hỗ trợ do chuyên gia thực hiện, như tư vấn và liệu pháp tâm lý dành cho người ù tai. Nếu có lúc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất và nói với một người tin cậy.
Sống chung với tiếng ù khi muốn nghỉ ngơi
Với ù tai đã được bác sĩ khám và không có nguyên nhân cần xử lý gấp, nhiều người thấy dễ chịu hơn nhờ vài thói quen:
- Tránh yên lặng tuyệt đối: một âm thanh nền nhỏ như quạt, tiếng mưa, ồn hồng làm tiếng ù bớt nổi. Đây gọi là làm giàu âm thanh. Âm lượng nên nhỏ hơn hoặc ngang tiếng ù, không cần át hẳn.
- Bảo vệ tai ở nơi ồn để không làm tình trạng nặng thêm: nút bịt tai ở quán karaoke, công trường, sân khấu.
- Giữ âm lượng tai nghe vừa phải và cho tai những quãng nghỉ không âm thanh.
- Chuyển sự chú ý: tiếng ù thường rõ nhất khi ta chăm chú tìm nó. Một việc nhẹ cho đầu óc như đọc sách, làm việc tay chân giúp nó lùi vào nền.
- Nghỉ ngơi đủ, giảm căng thẳng: không chữa ù tai, nhưng giúp ta bớt khó chịu với nó.
Không tự nhỏ dầu, nhỏ thuốc, ngoáy tai bằng vật cứng để "chữa ù". Những việc này có thể làm tổn thương ống tai, màng nhĩ.
Góc nhìn hôm nay
Nhận ra tiếng ù trong tai lúc đêm khuya thường làm người ta lo. Hiểu rằng nghe thấy âm thanh nhỏ trong tai ở nơi rất yên là trải nghiệm phổ biến giúp bớt hoảng. Nhưng hiểu đúng cũng là biết dấu hiệu nào không được chủ quan: một bên tai, theo nhịp mạch, nghe kém đột ngột, chóng mặt. Khám tai mũi họng và đo thính lực là việc đơn giản, nên làm khi có nghi ngờ, và nên làm định kỳ nếu bạn làm việc ở môi trường ồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khi yên lặng lại nghe tiếng rít trong tai?
Ban ngày tiếng ồn xung quanh che lấp những âm thanh nhỏ trong hệ thính giác. Khi xung quanh thật yên, não tăng độ nhạy và nhận ra chúng. Nghe thoáng tiếng rít nhỏ ở cả hai tai trong phòng rất yên khá phổ biến và thường không đáng lo.
Ù tai khi nào cần đi khám ngay?
Cần đi khám ngay khi nghe kém đột ngột, nhất là một bên tai, hoặc ù tai kèm chóng mặt, mất thăng bằng. Nếu kèm yếu liệt, méo miệng, nói khó hay đau đầu dữ dội đột ngột thì gọi 115.
Ù tai một bên có nguy hiểm không?
Ù tai chỉ ở một bên nên được khám tai mũi họng để tìm nguyên nhân, vì có thể do nhiều lý do khác nhau. Không tự kết luận ở nhà. Nếu kèm nghe kém đột ngột thì đi khám ngay.
Ù tai có tự hết không?
Ù tai sau khi ở nơi ồn thường hết trong một hai ngày. Ù do ráy tai hay cảm cúm có thể hết khi nguyên nhân được xử lý. Ù kéo dài nhiều tuần cần được khám để bác sĩ đánh giá.
Bật âm thanh nền có giúp đỡ ù tai không?
Một âm thanh nền nhỏ như tiếng quạt, tiếng mưa giúp tiếng ù bớt nổi, nhiều người thấy dễ chịu hơn khi nghỉ. Cách này không chữa nguyên nhân ù tai. Nên đi khám trước để loại trừ nguyên nhân cần điều trị.
