Khi ngồi nghỉ, đi bộ nhẹ hay tập thư giãn, thở bằng mũi là lựa chọn tốt hơn: mũi lọc bụi, làm ấm và làm ẩm không khí, đồng thời tự nhiên giữ nhịp thở chậm hơn. Thở bằng miệng không có lỗi gì khi gắng sức mạnh hay khi mũi bị nghẹt. Nhưng nếu ngồi yên mà vẫn quen há miệng thở, nhất là ở trẻ em, nên tìm nguyên nhân với bác sĩ tai mũi họng.
Mũi làm những việc gì cho hơi thở
Mũi không chỉ là cái lỗ cho không khí đi qua. Trong khoang mũi có những gờ xương cuộn lại, gọi là cuốn mũi, phủ niêm mạc nhiều mạch máu. Không khí đi qua đó phải chạy vòng, chạm vào bề mặt ẩm và ấm. Trong vài phân khoảng cách, nó được xử lý theo ba cách:
| Việc mũi làm | Cơ chế | Ích lợi |
|---|---|---|
| Lọc | Lông mũi giữ hạt to; lớp nhầy bắt bụi mịn, vi khuẩn; lông chuyển đẩy nhầy ra họng | Ít bụi bẩn đi thẳng xuống phổi |
| Làm ấm | Mạch máu dày đặc dưới niêm mạc truyền nhiệt cho không khí | Không khí lạnh không "táp" thẳng vào họng, phế quản |
| Làm ẩm | Niêm mạc ẩm cho hơi nước vào luồng khí | Họng và đường thở dưới ít bị khô |
Ngoài ra, các xoang cạnh mũi tạo ra một lượng nhỏ khí nitric oxide (NO). Từ giữa thập niên 1990, nhóm nghiên cứu của Jon Lundberg ở Viện Karolinska (Thụy Điển) đã mô tả hiện tượng này. Khí NO theo hơi thở qua mũi đi xuống phổi, và các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu vai trò của nó trong bảo vệ đường thở và trao đổi khí. Đây là điều thú vị về sinh lý, nhưng chưa phải lý do để tin vào những lời hứa "thở mũi tăng oxy, chữa bệnh" trên mạng.
Chu kỳ mũi
Có bao giờ bạn thấy một bên mũi thông hơn bên kia? Đó là chu kỳ mũi: niêm mạc hai bên luân phiên căng và xẹp, cứ vài giờ lại đổi bên. Phần lớn người không để ý. Nằm nghiêng lâu, bên mũi phía dưới cũng hay nghẹt hơn. Đây là bình thường, không phải bệnh.
Vì sao thở mũi hợp với lúc nghỉ
- Tự chậm lại. Đường mũi hẹp hơn miệng, tạo một chút sức cản. Muốn đủ hơi, ta thở chậm và sâu hơn thay vì nhanh và nông. Đó chính là nhịp hợp với thư giãn.
- Dễ dùng cơ hoành. Nhiều người thấy khi khép miệng, thở mũi chậm, bụng tự phồng – xẹp rõ hơn.
- Ít khô họng. Ngồi phòng máy lạnh cả ngày mà há miệng thở dễ khô họng, khát nước.
- Kín đáo. Thở mũi chậm ở chỗ làm, trên xe buýt, không ai để ý.
Trong hầu hết các bài thở thư giãn của danh mục này, pha hít vào đều qua mũi. Pha thở ra có thể qua mũi hoặc qua miệng mím hờ, tùy người.
Khi nào thở bằng miệng là chuyện bình thường
Thở miệng không phải "sai". Cơ thể chuyển sang thở miệng khi cần nhiều không khí hơn mức mũi cho qua kịp:
- Khi gắng sức mạnh: chạy nhanh, leo dốc, khiêng đồ nặng. Lúc này nhu cầu khí tăng mạnh, và thở cả mũi lẫn miệng là phản xạ hợp lý. Ép mình chỉ thở mũi khi đang gắng sức cao có thể làm khó chịu.
- Khi mũi nghẹt: cảm lạnh, viêm mũi dị ứng, mùa nồm ẩm, không khí ô nhiễm.
- Khi nói, hát, cười: lấy hơi bằng miệng là chuyện tự nhiên.
Vấn đề chỉ đáng để ý khi ta ngồi yên, đọc sách, xem phim mà miệng vẫn há thở, hoặc thức dậy thường xuyên với miệng khô khốc.
Thở miệng thường xuyên: vì sao và nên làm gì
Ở người lớn
Nguyên nhân hay gặp là mũi bị cản trở: viêm mũi dị ứng, viêm xoang, lệch vách ngăn, polyp mũi, cuốn mũi to. Có khi chỉ là thói quen hình thành từ lúc mũi hay nghẹt và kéo dài cả khi mũi đã thông. Biểu hiện có thể là khô miệng, hôi miệng, khô họng buổi sáng, ngủ ngáy. Giấc ngủ và chứng ngáy là chủ đề của wiki giấc ngủ trong hệ; ở đây chỉ nói: nếu kèm ngáy to, ngủ dậy vẫn mệt, ban ngày buồn ngủ, nên đi khám.
Ở trẻ em
Trẻ hay há miệng thở cả ngày, ngủ ngáy, chảy nước mũi kéo dài nên được khám tai mũi họng hoặc nhi. Một nguyên nhân thường gặp là VA (mô lympho ở vòm họng) hoặc amidan to. Bác sĩ sẽ đánh giá và tư vấn, cha mẹ không nên tự kết luận hay tự xử lý.
Tập thói quen thở mũi khi nghỉ
- Đặt lời nhắc nhỏ: mỗi lần uống nước, kiểm tra xem môi đang khép hay há.
- Khi ngồi yên, khép môi nhẹ, lưỡi đặt tựa lên vòm miệng phía sau răng cửa trên, răng không cắn chặt.
- Thở mũi chậm vài phút, đếm hít 4 – thở ra 4 đến 6.
- Nếu thấy thiếu hơi khi thở mũi lúc ngồi yên, đừng ép. Đó có thể là dấu hiệu mũi bị cản trở, cần khám.
Dán băng keo miệng khi ngủ: nói gì cho đúng
Mấy năm gần đây, trào lưu dán miệng bằng băng keo khi ngủ lan rộng trên mạng xã hội, với lời hứa ngủ ngon, hết ngáy, đẹp da. Cuốn sách phổ thông Breath của nhà báo James Nestor (2020) góp phần làm chủ đề thở mũi nổi lên. Cần nói rõ:
- Bằng chứng về dán miệng còn ít, chủ yếu từ nghiên cứu nhỏ.
- Dán miệng khi mũi bị nghẹt, khi say rượu, hay ở người có ngưng thở khi ngủ có thể nguy hiểm.
- Tuyệt đối không dán miệng cho trẻ em.
- Ngáy, nghi ngưng thở khi ngủ cần được bác sĩ đánh giá, không xử lý bằng băng keo.
Bài này bàn thở mũi lúc thức và nghỉ ngơi; chuyện thở khi ngủ thuộc về wiki giấc ngủ.
Bảng so sánh nhanh
| Tình huống | Nên thở thế nào |
|---|---|
| Ngồi làm việc, đọc sách, xem phim | Mũi, môi khép nhẹ |
| Tập thở thư giãn, thiền | Hít qua mũi; thở ra qua mũi hoặc miệng mím hờ |
| Đi bộ nhẹ | Mũi |
| Chạy nhanh, leo dốc, gắng sức mạnh | Mũi và miệng, theo nhu cầu cơ thể |
| Mũi nghẹt do cảm lạnh | Miệng là bình thường; giữ ẩm, uống đủ nước |
| Không khí nhiều khói bụi | Mũi lọc tốt hơn miệng, nhưng không thay được khẩu trang hay tránh chỗ ô nhiễm |
Khi nào cần đi khám
- Nghẹt mũi một bên kéo dài nhiều tuần, chảy máu mũi lặp lại, chảy dịch mũi có mùi: khám tai mũi họng.
- Nghẹt mũi, hắt hơi theo mùa hoặc khi gặp bụi, lông thú: khám tai mũi họng hoặc dị ứng.
- Trẻ há miệng thở thường xuyên, ngủ ngáy, hay viêm tai: khám nhi hoặc tai mũi họng.
- Ngáy to, ngủ dậy mệt, ban ngày buồn ngủ: khám tai mũi họng hoặc chuyên khoa giấc ngủ.
- Khó thở dữ dội, môi tím, đau ngực: gọi 115 ngay.
Bà bầu hay bị nghẹt mũi nhẹ trong thai kỳ; nếu khó chịu nhiều, hỏi bác sĩ sản trước khi dùng bất cứ thứ gì nhỏ hay xịt vào mũi.
Câu hỏi thường gặp
Thở bằng mũi hay bằng miệng tốt hơn?
Khi nghỉ ngơi và vận động nhẹ, thở mũi tốt hơn vì mũi lọc, làm ấm, làm ẩm không khí và giúp nhịp thở chậm lại. Khi gắng sức mạnh hoặc mũi nghẹt, thở bằng miệng là phản xạ bình thường.
Vì sao lúc nào cũng có một bên mũi nghẹt hơn?
Đó thường là chu kỳ mũi: niêm mạc hai bên luân phiên căng và xẹp, vài giờ lại đổi bên. Nếu chỉ một bên luôn nghẹt kéo dài nhiều tuần, nên đi khám tai mũi họng.
Trẻ hay há miệng thở có sao không?
Trẻ há miệng thở thường xuyên cả khi ngồi yên, ngủ ngáy, nên được khám nhi hoặc tai mũi họng. Nguyên nhân hay gặp là VA hoặc amidan to, bác sĩ sẽ đánh giá cụ thể.
Có nên dán băng keo miệng khi ngủ không?
Bằng chứng còn ít và có thể nguy hiểm nếu mũi nghẹt, nếu có ngưng thở khi ngủ hoặc sau khi uống rượu. Không dán cho trẻ em. Ngáy và ngủ không ngon nên được bác sĩ đánh giá.
Tập thở thư giãn nên hít bằng mũi không?
Nên. Hít qua mũi giúp nhịp chậm và đều. Pha thở ra có thể qua mũi hoặc qua miệng mím hờ, tùy cách nào thấy dễ chịu.
